Tempel van Esna: de verzonken tempel bij de sluis in de Nijl

Drie dingen onder één naam

Wie Esna opzoekt, komt drie verschillende zaken tegen die dezelfde naam dragen, en het loont ze uit elkaar te halen voordat u iets boekt. Er is de stad: een gewone, werkende Egyptische plaats op de westoever, precies het soort plek waar een cruise u verder nooit afzet. Er is de sluis: het punt op de rivier waar de schepen tussen Luxor en Edfu in de rij komen. En er is de tempel: één overdekte zaal, verzonken onder de huidige straten. De meeste passagiers maken in die volgorde met alle drie kennis – de wachtrij vanaf het zonnedek, de stad tijdens de wandeling aan wal, en de zaal aan het eind daarvan.

Waar het ligt, is eenvoudig. Esna ligt ten zuiden van Luxor op weg naar Edfu, op het traject Luxor–Aswan dat elke nijlcruise in de ene of de andere richting aflegt. Vaart u zuidwaarts, dan worden de bezienswaardigheden dunner en komen ze verder uit elkaar te liggen: Esna, Edfu, Kom Ombo, dan Aswan. Esna is daarmee gewoonlijk de eerste tempelstad na Luxor, en tegelijk de stop die het vaakst sneuvelt. Hij ligt dicht genoeg bij Luxor om een dag over de weg realistisch te maken, en dat is precies wat telt als uw schip voorbijvaart zonder aan te leggen.

De verwarring is de moeite van het opruimen waard, want de drie delen trekken elk een andere kant op. De sluis is de reden dat uw schip er ligt en heeft met de tempel niets te maken. De tempel is waar een gids een excursie voor verkoopt. De stad is het deel waarover de meningen het scherpst uiteenlopen. Een beslissing over Esna is dus in werkelijkheid de vraag voor welke van de drie u aan wal gaat, en of het uur dat het kost een uur is dat u kunt missen.

Een tempel onder straatniveau

De tempel van Esna is de tempel op de klassieke nijlroute waar u naar beneden loopt in plaats van naar boven. Het huidige straatniveau van de stad ligt erboven, en wat toegankelijk is, staat in een kuil onder de omliggende huizen. U komt dus niet aan over een processieweg, maar door een gewone Egyptische plaats, slaat een hoek om en kijkt in een gat waarin een tempel staat.

Dat klinkt als een curiositeit en is in werkelijkheid de reden dat het bezoek de moeite waard is. Karnak, Edfu en Kom Ombo staan vrij, omheind, gescheiden van het dagelijks leven. Esna staat er middenin. Boven de rand loopt een straat, daarachter wonen mensen, en de afstand tussen het Egypte van nu en dat van de tempels is nergens op de route zo klein.

Voor het verloop betekent dat: een korte wandeling van de aanlegplaats door de stad, dan de afdaling. Het is geen tocht het veld in. Het is een ommetje van een paar hoeken.

Wat er van de tempel over is

Eén zaal. Een overdekte zuilenhal, en daarmee is het bezoek rond. De rest van de tempel is niet zozeer verwoest als wel onbereikbaar: hij ligt onder de moderne stad, die eroverheen is gegroeid en er nog altijd op woont. Een bewoonde stad graaft niemand af, dus u krijgt de ruimte die toevallig gaaf is gebleven, plus de aanvaarding dat de rest blijft liggen waar hij ligt.

Het tweede wat iedereen opvalt, is het hoogteverschil. In een Nijlstad stijgt de grond door de eeuwen heen: slib van de rivier, puin van afgebroken huizen, en telkens een nieuw gebouw op de vlakgemaakte resten van het vorige. De zaal steeg niet mee. Zij staat nu in een kuil, waar u vanaf straatniveau op neerkijkt voordat u de trap af gaat. Bij een tempel aankomen door te dalen is ongewoon genoeg om de wandeling op zichzelf te rechtvaardigen.

Het praktische gevolg van één ruimte is dat er niets te doseren valt. Geen processieweg, geen pyloon om doorheen te lopen, geen heilig meer, geen zijkapellen waarover te twisten valt. Twintig minuten dekt de vloer. Een uur dekt het plafond, en het plafond is het enige deel dat dat uur ook nodig heeft.

Het roet, en wat de reiniging opleverde

De zaal is nooit aan de woestijn overgelaten. Er is in gewoond, er is tegenaan gebouwd en er is vuur in gestookt, voor het koken en voor de warmte, in een ruimte die toevallig een zuilenhal was. Over een zeer lange tijd leverde dat een dikke zwarte korst op, op het plafond en op de bovenkant van de zuilen. De beschilderde decoratie zat er al die eeuwen onder. Zien kon niemand haar.

Een langlopend conserveringsprogramma haalt die korst weg, en de kleur is teruggekomen: registers over de volle breedte van het plafond, beschilderde kapitelen, detail op de zuilschachten dat bij mensenheugenis onzichtbaar was. Het loont om precies te zijn over wat dat werk wel en niet is, want de plek wordt soms beschreven alsof de verf nieuw is. Er wordt niets overgeschilderd. Het werk is aftrekkend: de zwarte korst gaat eraf en het originele pigment eronder komt vrij. Daarom is de kleur ongelijk, en daarom lijkt het resultaat eerder op een heel oud schilderij dan op een restauratie.

Op deze site staat het voorbeeld dat u eerst zou moeten lezen. In Dendera, ten noorden van Luxor, is hetzelfde probleem op veel grotere schaal opgelost, en wat er onder het zwart vandaan kwam, was origineel pigment. Raakt het plafond van Dendera u, dan doet Esna hetzelfde in één kleine ruimte. Laat het u koud, dan gaat Esna u niet bekeren. Jaartallen, percentages, bedragen en namen van de betrokken ploegen noemen wij hier niet: daarvoor hebben wij geen eigen bron, en gissen doen wij op deze site niet.

Waarom kleur hier het hele punt is

De meeste Egyptische tempelinterieurs bereiken u als grijze steen. U leert het reliëf lezen aan de schaduw, en na vier dagen Luxor bent u daar behoorlijk goed in en ook behoorlijk moe van. Verf verandert waar u naar staat te kijken. Registers laten zich scheiden, figuren komen los van hun achtergrond, en een beschilderd plafond houdt op textuur boven uw hoofd te zijn en wordt een ontwerp dat u kunt volgen.

Het voordeel van Esna is de meetkunde van de ruimte. Het schoongemaakte werk zit recht boven u, in een kleine zaal waarvan het dak er nog op ligt, op een hoogte waarop u het werkelijk kunt bestuderen. Niets zit honderd meter verderop achter een koord. De instructie is dezelfde als in Dendera en zij is niet als grap bedoeld: kijk omhoog, en blijf omhoog kijken. Wie de vloer op ooghoogte afloopt, ziet een donkere ruimte met zuilen erin en vertrekt met de vraag waar de drukte over ging.

Verwacht daarbij geen Dendera-schaal. Dit is één zaal tegenover een heel tempelcomplex, en wie rechtstreeks uit Dendera komt, vindt Esna bescheiden. Wie er aankomt na een week kale steen in Karnak, ziet het in de volgorde die de plek het meest vleit.

Nog iets wat deze pagina niet doet: gidsen ter plaatse vertellen u voor welke god de zaal is gebouwd, wat de zuilen tonen en wat de inscripties zeggen. Wij herhalen dat hier niet, omdat wij daarvoor geen eigen bron hebben waar wij achter kunnen staan. Vraag het uw gids, en leg het naast het officiële verhaal van het Egyptische ministerie van Toerisme en Oudheden.

De stad waar u doorheen loopt

De tempel ligt niet op een opgeruimd archeologisch terrein met een kassa en een parkeerplaats. Hij ligt op de bodem van een levende stad, en de wandeling vanaf de aanlegplaats voert door die stad en over een marktstraat voordat zij u bij de rand van de kuil afzet. Voor veel bezoekers is dit het enige moment van de hele cruise waarop zij in een gewone Egyptische werkplaats staan in plaats van bij een monument of in een hotel. Dat is de stille waarde van deze stop, en zij is makkelijk te missen als u alleen tempels telt.

De marktstraat is het deel dat mensen zich herinneren, ten goede of ten kwade. De reacties lopen scherp en voorspelbaar uiteen. De een waardeert de wandeling hoger dan de tempel, juist omdat het echt leven is en geen gerestaureerd decor: een straat met winkels en kramen die een gewone dag doormaakt, met de toeristenhandel eroverheen. De ander vindt het verkopen onophoudelijk en komt al opgebruikt bij de zaal aan, zonder animo voor een plafond. Beide reacties zijn gewoon, en vooraf weten welke van de twee u bent, is meer waard dan alles wat u over de tempel leest.

Houd onderweg de eigenaardigheid van de plek vast. De stad ligt niet naast de tempel, zij ligt erbovenop. De huizen, de winkels en de straat waarop u loopt, staan op het niveau waartoe de grond in de loop van vele eeuwen is gestegen, en de zaal waarin u zo afdaalt, is de vloer waar dat alles vanaf is opgebouwd. U loopt, letterlijk, over het dak van wat u komt bekijken.

Behandel de wandeling daarom als onderdeel van het bezoek en niet als een transfer om te doorstaan. Zij is kort en vlak tot aan de treden de kuil in, en zij is op haar drukst wanneer meerdere schepen tegelijk hebben afgemeerd en hun passagiers op dezelfde straat hebben gezet – wat op dit traject in het hoogseizoen de regel is.

De sluis waar de schepen wachten

De meeste nijlreizigers kennen Esna niet als tempel, maar als wachttijd. De sluis van Esna ligt tussen Luxor en Edfu, en het scheepvaartverkeer loopt daar vast. Op piekmomenten kan het wachten enkele uren duren. Het breekt zelden een hele reis, maar een middag kan het kosten.

Daar valt niet op te plannen, en niemand kan u vooraf zeggen hoelang uw schip stilligt. Op een vaart van drie nachten is een verloren middag een merkbaar deel van de reis, wat een van de eerlijke argumenten is voor de langere van de twee standaardvaarten.

Aan de grote kades in Luxor, Esna, Edfu, Kom Ombo en Aswan liggen de grote schepen op drukke momenten bovendien naast elkaar afgemeerd, twee, drie of vier dik. Ligt u aan de binnenkant, dan kijkt uw raam in een vreemd raam, en aan wal komt u dwars door twee of drie andere boten. Dat hoort bij Esna zoals bij elke andere halte op dit traject.

Waarom er bij een sluis een rij ontstaat

Het mechanisme verklaart de wachtrij. Een sluis is één afgesloten kamer die schepen tussen twee waterstanden omhoog of omlaag brengt, en er passen maar een paar rompen tegelijk in. Werkt een hele vloot hetzelfde korte stuk rivier af – en dat is precies wat er tussen Luxor en Aswan gebeurt – dan bereiken de schepen de sluis in hetzelfde tijdvak en moeten zij om beurten. Een rij cruiseschepen laat zich niet inhalen, dus u neemt uw plek erin.

Dit is het enige punt op de route waar het aantal schepen op de rivier zich in voelbare tijd vertaalt. Alles achter de sluis schuift mee. Komt u een uur later in Edfu of Kom Ombo aan dan het programma beloofde, dan is dat zelden nalatigheid van de bemanning maar gewoon de wachtrij bij de sluis. Een verstandige organisator laat daarom speling in het dagprogramma en belooft geen aankomsttijden op de minuut.

Reken er dus op dat de dag rond Esna de minst voorspelbare van de vaart is, en plan er niets strak achteraan: geen afspraak in Luxor die avond, geen vlucht dezelfde dag, geen restaurantreservering aan wal. Wie het wachten als onderdeel van de rivier beschouwt in plaats van als een storing, heeft er het minste last van.

Of uw schip er wel aanlegt

Hier ligt de eigenlijke beslissing. Nijlcruises varen het traject Luxor–Aswan, en de haltes daarop zijn gewoonlijk Esna, Edfu en Kom Ombo. Welke van die stops een bepaalde vaart daadwerkelijk omvat en in welke richting ze loopt, bepaalt de organisator.

In de praktijk is Esna de halte die het vaakst vervalt of krimpt tot een kale sluispassage. De tempel staat in het programma van sommige schepen en in dat van andere niet, en stilliggen bij de sluis is geen wal-excursie. Is de tempel u iets waard, dan is dit de vraag die u voor het boeken stelt: gaan we in Esna aan wal, en zit de tempel in de prijs?

Stel die vraag aan de organisator en laat u het antwoord schriftelijk geven. Aan boord is het te laat: als het schip alleen schut, onderhandelt u over een beslissing die weken eerder is gevallen.

Let daarbij op de bewoording in de reisbeschrijving. Passeren, aandoen en bezoeken zijn drie verschillende dingen, en alleen het laatste betekent dat u van boord gaat. Staat er alleen Esna in de dagindeling, zonder werkwoord erbij, dan is dat geen toezegging. Edfu en Kom Ombo zijn op dit stuk de betrouwbare stops; Esna is de wisselvallige.

Wanneer aan wal gaan de moeite loont

De rekensom draait meer om uw schema dan om de tempel. Ligt uw schip toch al uren in een rij bij de sluis, dan is een korte wandeling naar een zaal die u in minder dan een uur goed ziet een uitstekende besteding van een middag die anders aan het zonnedek en het uitzicht op een wachtrij was opgegaan. Precies daarom hoort het aanbod aan boord vaak bij een lange wachttijd.

Valt dezelfde stop midden in een krappe dag, dan kost hij wel iets, en dan mag u rekenen. Wordt u in twintig minuten als betaalde extra door de zaal geleid, aan het eind van een tempelzware week, dan landt het niet. Esna is klein, en een vermoeide bezoeker ziet één donkere ruimte en haalt zijn schouders op. Een stop overslaan die toch niet gaat werken, is geen verlies.

Het loont wel als u Karnak en de Luxor-tempel al hebt gezien en groots maar monochroom vond; als u genoeg van beschilderd werk houdt om veertig minuten met het hoofd in de nek door te brengen; als de stop op een beschaafd uur valt; en vooral als het alternatief wachten bij de sluis is.

Esna zonder cruise

Esna is de noordelijkste van de drie tempels tussen Luxor en Aswan, dus de tempel die u vanuit Luxor het snelst bereikt. Wie het traject over de weg rijdt, kan hem daarom zonder grote omweg meenemen, en in combinatie met Edfu levert dat een bruikbare dag met chauffeur op.

Ook de omgekeerde blik is zinvol: rijdt u toch al over de weg van Luxor naar het zuiden, dan is Esna de goedkoopste extra halte van de route. Hebt u een cruise geboekt die er niet aanlegt, dan is een eigen rit vanuit Luxor de manier om de tempel alsnog te zien.

Voor dahabiya's is Esna om een andere reden een begrip: veel van deze kleine zeilschepen vertrekken in Esna in plaats van in Luxor. U verliest daarbij een stuk rivier aan een transfer over de weg, en u wint een paar uur ter plaatse. Boekt u een dahabiya, dan loont de vraag of de tempel bij die vertrektijd is inbegrepen.

De rit over de weg heeft nog een rustig voordeel: hij heeft met de sluis niets te maken. Geen enkele auto staat in de rij achter een vloot cruiseschepen, dus de tijd die u kwijt bent, is tijd die u zelf hebt ingedeeld. U bepaalt bovendien het uur van aankomst, en dat scheelt zowel in de drukte in de zaal als in het licht boven de kuil. Daar staat tegenover dat u de rivier inlevert, en op dit traject is de rivier het eigenlijke product van een cruise. Welke kant die weegschaal op valt, hangt ervan af of u voor de monumenten kwam of voor het water ertussen.

Esna als vertrekpunt: dahabiya's en kleine zeilschepen

Voor een hele categorie schepen is Esna niet een plaats die u passeert, maar de plaats waar de reis begint. Veel dahabiya's – kleine platbodemzeilschepen met een handvol hutten – schepen in bij Esna in plaats van bij Luxor. De reden is praktisch en niet romantisch, en het effect op uw reisschema is echt: het eerste stuk rivier legt u over de weg af, met een transfer van ongeveer een uur. Dat is geen misleiding, het is de gebruikelijke gang van zaken, maar vraag waar u aan boord gaat voordat u de nachten telt.

Wat een ondiepe romp daar tegenoverstelt, is de rest van het traject. De kleine schepen meren af waar de grote vloot dat niet kan: bij de rotsgraven van El Kab, op de oostoever tussen Esna en Edfu, bij de zandsteengroeven van Gebel el-Silsila waar een groot deel van de steen voor de Egyptische tempels vandaan komt, en bij zandbanken en dorpen zonder iets ouds in de buurt. Omdat deze boten maar weinig hutten hebben, moeten ze ruim van tevoren worden geboekt en zitten ze in een eigen prijsklasse.

Er is nog een manier waarop u onverwacht in Esna aan wal komt. Soms vaart een cruise het traject helemaal niet: laag water, een lange rij bij de sluis of een technisch probleem kan een schip aan de kade houden, waarna de organisator de groep over de weg naar de tempels brengt. Het programma overleeft, de vaart niet. Het is zeldzaam, maar het is goed om te weten waar op deze reis de zekerheid zit: de tempels zijn het gegarandeerde deel van de week, de rivier is dat niet.

Esna naast Edfu en Kom Ombo

Edfu is de complete. Het dak ligt erop, de pyloon staat, en u loopt de hele reeks af van de voordeur tot het heiligdom en komt er aan de andere kant weer uit. Kom Ombo is de vreemde: gebouwd voor twee goden tegelijk, en zo dicht bij het water afgemeerd dat u van de loopplank de trap op loopt. Esna is geen van beide. Esna is een plafond.

Moet u op een korte vaart kiezen, neem dan Edfu, want die laat het best zien wat een late tempel was. Kom Ombo is de makkelijkst bereikbare en de snelst bekeken. Esna beloont u als u trek hebt in een vierde tempel in één week, en stelt u teleur als dat niet zo is. Moet er om tijdredenen een tempel vervallen, dan is het deze.

In een ander opzicht hoort Esna juist bij het beste materiaal van het land. De late tempels vormen samen het gaafst bewaarde bouwwerk dat Egypte heeft: Dendera, Edfu, Kom Ombo en Philae, met Esna als kleinere vijfde. Ze zijn jong, stilistisch verwant en daardoor leesbaarder dan de oudere en beroemdere ruïnes, waarvan vaak alleen het geraamte nog overeind staat. Wat Esna aan die reeks toevoegt, is niet omvang maar kleur, en de stad die eroverheen is gegroeid.

Hoeveel tijd, en voor wie het de moeite waard is

Esna is een kort bezoek. Er is geen lange processieweg om af te lopen en geen uitgestrekt terrein, en na de afdaling is het complex snel te overzien. Wie u er een halve dag voor verkoopt, rekt het programma.

De moeite waard is de tempel voor reizigers die al een paar grote tempels hebben gezien en iets anders willen dan er nog een. Het contrast tussen de stad boven en de tempel beneden is wat blijft hangen, en dat krijgt u op geen enkele andere plek op de route.

Minder de moeite waard is hij als Esna uw eerste Egyptische tempel zou zijn. Dan ontbreekt de vergelijking waaraan de zaak haar charme ontleent, en staat u in een kuil in een provinciestad en vraagt u zich af waarom. Eerst Karnak, later Esna, is de juiste volgorde.

Wat u ter plaatse navraagt

Of de stop in uw cruiseprogramma zit, op welk uur hij valt en of hij extra kost. Hoe de tickets geregeld zijn en of er een apart fotografieticket geldt. En de openingstijden, die u niet aan een reisgids of aan deze pagina ontleent maar aan de kassa of aan uw organisator.

Vraag vooral of een deel van de zaal tijdens conserveringswerk is afgeschermd. Werk aan een plafond betekent steigers, en steigers betekenen een stuk plafond dat u niet te zien krijgt. Dat is geen reden om weg te blijven – het is de reden dat er iets te zien valt – maar het is wel iets om te weten voordat u een excursie betaalt die op dat plafond wordt verkocht.

De toegang gaat de kuil in, dus er zijn treden en er is geen vlakke route. Is iemand in uw gezelschap onvast ter been, dan is dit een stop om vooraf over na te denken in plaats van aan te nemen. De wandeling ernaartoe is kort en vlak; het hoogteverschil zit helemaal aan het eind.

Wat op deze pagina bewust ontbreekt

Wij noemen voor de tempel van Esna geen bouwtijd, geen maten, geen openingstijden en geen entreeprijs. Wij hebben daarvoor geen eigen, gecontroleerde bron, en geraden wordt er op deze site niet. Evenmin zeggen wij u hoelang uw schip bij de sluis zal liggen, want dat weet niemand vooraf.

Voor de betrouwbare gegevens verwijzen wij naar het Egyptische ministerie van Toerisme en Oudheden en UNESCO, beide onder deze pagina gelinkt. Voor alles wat op korte termijn speelt – openingstijden, tickets, of uw schip aanlegt – is uw organisator of de kassa ter plaatse de bron, niet een reispagina.