Vallei der Koninginnen: nuchtere gids voor het tweede koningsdal

Wat is de Vallei der Koninginnen?

De Egyptische naam van het dal was Ta-Set-Neferu, meestal gelezen als plaats van schoonheid of plaats van de koningskinderen. De begravingen uit de 18e dynastie behoorden hier overwegend toe aan prinsessen en hovelingen en lagen in eenvoudige schachten. Onder de Ramessidenkoningen van de 19e en 20e dynastie werd het de belangrijkste begraafplaats voor koninklijke gemalinnen en zonen. Bijna honderd graven zijn genummerd, en de meeste zijn ongedecoreerde schachten, onvoltooid of allang leeggehaald.

De ligging was geen toeval. Achter de bergkam ligt Deir el-Medina, het dorp van de ambachtslieden die deze graven uithakten en beschilderden — dezelfde handen werkten in beide dalen. Een grot aan het uiteinde van het dal, die met Hathor wordt verbonden, is een waarschijnlijke reden voor de keuze van de plek. Bij de ingang staan de resten van Deir el-Rumi, een klein klooster uit de Romeinse en Byzantijnse tijd — het dal bleef dus lang na de farao's in gebruik.

Wat u binnenloopt is kleiner dan de naam doet vermoeden. De kom is enkele honderden meters diep en wordt aan het einde afgesloten door rotswanden, met een vlakke grindbodem en lage muren van bleek gesteente aan weerszijden. Op afstanden gaan grafingangen open vanaf die bodem, de meeste achter gesloten hekwerk, elk met een QV-nummer op een plaatje. Er is geen monumentale architectuur, geen zuilenrij, niets om van een afstand te fotograferen. Alles wat hier de moeite waard is, zit achter drie of vier kleine deuren.

Wie liggen hier begraven, en waarom ook zonen?

Kort gezegd: dit was de begraafplaats van de koninklijke familie, niet van de koning zelf. Grote koninklijke gemalinnen, bijvrouwen, prinsen en prinsessen kregen hun graf in deze rots, terwijl hun echtgenoten en vaders over de bergkam in de Vallei der Koningen werden bijgezet. Die verdeling is Ramessidisch. De oudere begravingen uit de 18e dynastie waren bescheiden schachten voor prinsessen en hovelingen; pas de 19e en 20e dynastie maken van deze plek het koninklijke dal dat bezoekers verwachten.

De aanwezigheid van zonen verrast de meeste mensen. Verschillende van de vandaag geopende beschilderde graven behoren toe aan jongens die vóór hun vader stierven, en op de wanden leidt de koning het kind zelf naar voren en stelt het aan de goden voor. Dat beeld is opmerkelijk. In de Vallei der Koningen is de koning de hoofdpersoon van zijn eigen hiernamaals; hier treedt hij op als begeleider en doet hij de voorstelling voor iemand anders.

Het verklaart ook waarom de graven klein zijn. Dit zijn geen staatsmonumenten, bedoeld om een volledige regeringsperiode aan dodenliteratuur te dragen. Het zijn familiegraven, snel maar op hoog niveau gedecoreerd en daarna verzegeld, met de nadruk op één bij naam genoemde persoon die bij naam genoemde goden ontmoet. Wie hier verkleinde faraograven verwacht, komt bedrogen uit; wie portretten van bepaalde mensen verwacht, krijgt precies dat.

Waarin verschilt zij van de Vallei der Koningen?

In schaal en techniek. De graven in de Vallei der Koningen zijn lange gangen, diep in goed kalksteen gedreven, in reliëf bewerkt, met zuilenzalen, sterrenplafonds en nog aanwezige stenen sarcofagen. De graven van de koninginnen zijn klein: een trap, een korte gang, een kamer of twee. Het gesteente is hier slechter, en daarom werden de wanden gepleisterd en beschilderd in plaats van uitgehakt. U ziet schilderkunst, geen architectuur.

Ook de drukte verschilt. Busprogramma's nemen de Koningen en Hatsjepsoet, dus dit dal is vaak rustig, tenzij Nefertari geopend is. De thema's zijn bovendien persoonlijker: in plaats van de dichte koninklijke dodenboeken die in de Vallei der Koningen wand na wand vullen, ziet u een bij naam genoemde persoon, soms een kind, dat aan de goden wordt voorgesteld. Als maar één dal in uw reis past, ga dan naar de Koningen. De Koninginnen winnen alleen met een ticket voor Nefertari.

Op één punt werkt ook de kaartverkoop anders, en dat is goed om vooraf te weten. In de Vallei der Koningen geeft het algemene ticket toegang tot drie graven naar keuze uit de graven die die dag open zijn. Hier dekt het standaardticket de graven die open zijn, in de praktijk dus alle drie, en Nefertari valt er volledig buiten, met een eigen ticket en een eigen dagcontingent. Er valt hier dus niets af te wegen: u ziet wat ontsloten is, en de enige echte beslissing is of u QV66 erbij koopt.

Wie was Nefertari, en waarom krijgt zij zo'n graf?

Zij was de grote koninklijke gemalin van Ramses II, de eerste vrouw aan een hof dat meer dan zestig jaar standhield, en de enige koningin uit die tijd wier naam de meeste bezoekers al kennen. Dat dankt zij niet aan haar graf, dat drieduizend jaar verzegeld en vergeten lag, maar aan de manier waarop haar echtgenoot haar bij leven in steen liet vastleggen.

Het duidelijkste voorbeeld staat in Abu Simbel, ver naar het zuiden bij de Soedanese grens. De kleinste van de twee rotstempels daar werd gebouwd voor Nefertari en de godin Hathor, en voor de gevel staan zes figuren: vier van de koning en twee van de koningin, alle op dezelfde hoogte uitgehakt. Koninklijke gemalinnen worden gewoonlijk kniehoog naast hun man afgebeeld. Die gelijke maatvoering is het bijzondere, en zij zegt meer over haar positie dan welke opsomming van titels ook.

Haar graf hoort in die context thuis. De kwaliteit van QV66 is geen speling van de conservering, maar een weerspiegeling van wie daar werd begraven en door wie: de beste tekenaars die er waren, zorgvuldig aan het werk, aan een begrafenis die de koning persoonlijk aanging. Het verklaart tegelijk waarom de teleurstelling hier scherp kan uitvallen voor wie het dure ticket koopt en grootsheid verwacht. Het graf is niet groot. Het is alleen beter beschilderd dan al het andere dat bewaard is gebleven.

Is het aparte ticket voor het graf van Nefertari de moeite waard?

QV66 behoorde toe aan de hoofdgemalin van Ramses II en werd in 1904 gevonden door een Italiaanse expeditie. Zout dat door het pleisterwerk drong, had het bijna verwoest. Een langdurig conserveringsprogramma in de jaren tachtig en negentig stabiliseerde de verf, en het graf werd onder strenge controle heropend. Het heeft een eigen ticket dat bij het dal wordt verkocht, een dagelijkse limiet op het aantal bezoekers en een kort bezoek, geklokt door de bewaker bij de deur. Het kost een veelvoud van een gewoon grafticket.

Ja, als beschilderde wanden de reden zijn dat u naar Luxor bent gekomen: dit is het best bewaarde beschilderde graf van Egypte, en niets komt in de buurt. Nee, als u de grote monumenten met een krap budget afwerkt. Het bezoek is kort, op fotograferen kunt u niet rekenen, en het graf van Sennedjem in Deir el-Medina of een paar van de ambtenarengraven geven u veel meer beschilderde wand voor uw geld. De toegang is al meermaals opgeschort geweest, beslis dit dus in Luxor en niet maanden van tevoren.

De praktische kant is eenvoudig. Het ticket koopt u in het dal zelf, op de ochtend dat u gaat, niet online en niet vooraf, en het dagcontingent is eindig. Dat is het enige argument om hier eerst heen te gaan in plaats van dit dal rond de Koningen en Hatsjepsoet in te passen. Binnen duurt het bezoek in de praktijk ongeveer tien minuten, geklokt vanaf de deur, en niemand rekt dat voor u op. De prijzen van de dure tickets in Egypte gaan met enige regelmaat omhoog, dus beschouw elk bedrag dat u online leest als achterhaald en vraag het na aan het loket.

Wat is er in QV66 werkelijk te zien?

Een steile trap voert omlaag naar een bovenkamer met zijvertrek, waarna een tweede trap de zuilenzaal van de grafkamer bereikt. De decoratie is verhoogd reliëf, gemodelleerd in pleister in plaats van in de rots gesneden, wat de figuren een zacht, afgerond oppervlak geeft dat uitgehakte graven niet hebben. Nefertari verschijnt in wit linnen en goud, geleid door Isis en door Horus, de zoon van Isis, en speelt op één afbeelding een bordspel tegen een tegenstander die niet te zien is. De plafonds zijn diepblauw met gele sterren.

Dat bordspel is senet, en de scène gaat niet over tijdverdrijf. Zij hoort bij de dodenteksten, waarin de overledene een partij speelt met de eigen doorgang als inzet, tegen een tegenstander die de schilders buiten beeld laten. Wie het zo leest, kijkt anders naar de kamer. Veel van wat hier decoratief oogt, doet hetzelfde werk als de dicht met tekst bedekte wanden aan de andere kant van de bergkam, alleen samengebald in een handvol leesbare beelden in plaats van uitgesmeerd over gangen vol nachturen.

Met uw tien minuten doet u het beste twee dingen. Kijk naar de kleur waar die onbeschadigd is, vooral naar het wit van het linnen en het blauw van de plafonds, want dichter komt niemand tegenwoordig bij schilderkunst uit het Nieuwe Rijk in nieuwstaat. Kijk daarna naar de plekken waar het pleisterwerk het heeft begeven, want die zijn hier en daar nog zichtbaar, en u begrijpt waartegen de restauratoren hebben gevochten. Dit graf is gered, niet onaangetast, en ook daarvoor betaalt u.

Welke andere graven zijn gewoonlijk open?

Drie, en de selectie wisselt. Amonherchepesjef en Chaemwaset waren zonen van Ramses III die jong stierven. In beide graven neemt de koning zijn zoon bij de hand en stelt hem aan de goden voor, wat op een grafwand ongewoon is: de vader doet het voorstellen. Amonherchepesjef heeft de frisste kleuren en het zuiverste werk, en zijn grafkamer bleef onvoltooid.

Deze Chaemwaset is niet de beroemde zoon van Ramses II, de hogepriester die oude monumenten herstelde; de namen herhalen zich, en reisgidsen halen ze door elkaar. Het derde graf behoort toe aan een koningin met de naam Titi, wier koning niet met zekerheid is vast te stellen, met zachtere kleuren en wachters met dierenkoppen in de grafkamer. Elk graf kost vijf tot tien minuten. Met de wandelingen ertussen vult het standaardticket ongeveer drie kwartier.

Waar u zelf op kunt letten als niemand u bijpraat: de prinsen dragen de jeugdlok, de gevlochten haarlok van een koningskind. Daaraan ziet u in één oogopslag dat de kleine figuur naast de koning een zoon is en geen ambtenaar. Volg daarna de reeks in plaats van de losse taferelen. De jongen wordt bij de hand genomen, van de ene god naar de volgende gebracht en doorgegeven. De wanden vormen een stoet met een looprichting, en wie ze op volgorde loopt, haalt er meer uit dan wie ze willekeurig bekijkt.

Hoe zijn deze graven gemaakt, en waarom is de verf zo kwetsbaar?

De werklieden woonden achter de bergkam in Deir el-Medina, een speciaal gebouwd dorp van grafhouwers, tekenaars en schilders. Hun eigen administratie bleef goed genoeg bewaard dat we hun namen kennen, hun loonconflicten en hun vrije dagen. Dezelfde ploegen werkten generatie na generatie in beide dalen. Daarom is het tekenwerk hier van koninklijk niveau, hoe klein de graven ook zijn: dit waren geen provinciale schilders, maar de mannen die farao's decoreerden.

Het gesteente dwong hun werkwijze af. Het kalksteen in deze kom is slechter en sterker gebroken dan de steen aan de overkant van de bergkam. In plaats van de figuren in de wand uit te hakken en het reliëf te beschilderen, brachten zij een pleisterlaag aan en schilderden daarop, waarbij zij de figuren voor het fijnste werk in het pleister zelf modelleerden. Dat gaat sneller en levert een zachtheid op die snijwerk niet haalt. Het is ook veel kwetsbaarder, want het hele beeld rust op een huid van enkele millimeters dik, en die is niet sterker dan haar hechting aan de rots erachter.

Zout heeft QV66 bijna vernietigd. Vocht dat door het gesteente trekt, voert opgeloste zouten mee; bij het opdrogen kristalliseren die en duwen zij het pleisterwerk van achteren van de wand, met schildering en al. Dat is de schade die het conserveringsprogramma van de jaren tachtig en negentig moest stoppen, en daarom is de toegang nu beperkt, geklokt en bewaakt. Elke bezoeker brengt warmte en adem mee, en luchtvochtigheid in een afgesloten kamer is precies wat dit graf niet verdraagt. De regels bij de deur zijn geen vertoon.

Aankomst, tickets en hoe het terrein eruitziet

Het dal ligt op de westoever, ongeveer 30 tot 45 minuten rijden vanaf de hotels op de oostoever, via de brug ten zuiden van de stad, en zo'n tien autominuten van de Vallei der Koningen. De personenveerpont over de Nijl met een taxi aan de overkant is goedkoper en trager. Tussen de plekken op de westoever, verspreid over enkele kilometers woestijnrand, rijdt geen bruikbaar openbaar vervoer, dus vrijwel iedereen neemt voor de ochtend een auto met chauffeur.

De tickets worden bij de ingang verkocht, op de dag zelf, contant. Het standaardticket dekt de geopende graven; het ticket voor Nefertari staat daarnaast, kent een dagelijks maximum en wordt op dezelfde plek gekocht. Uitverkocht raakt niets behalve dat contingent, dus er valt vooraf niets te reserveren en voordringen bestaat er niet. Het terrein opent vroeg, gelijk met de andere plekken op de westoever, en sluit in de late middag, met tijden die per seizoen verschuiven. Vraag die ter plaatse na in plaats van te vertrouwen op een getal van internet.

De voorzieningen zijn karig. Er zijn een parkeerplaats, een loket, toiletten waarvoor u kleine biljetten wilt hebben en een paar verkopers; eten van enige kwaliteit is er niet, en een aangename plek om te wachten evenmin. De dalbodem is vlak en goed begaanbaar, waardoor de afstanden tussen de graven kort en licht blijven, maar elke grafingang betekent treden of een hellingbaan omlaag en dezelfde klim terug. Stof maakt de treden glad, dus schoenen met grip tellen hier zwaarder dan bij de tempels.

Hoe past het in een ochtend op de westoever?

De hitte bepaalt de volgorde. Begin in de Vallei der Koningen zodra zij opent, vóór de bussen. Daarna Hatsjepsoet, omdat de terrassen een zonneval zonder schaduw zijn. Dan de Koninginnen, Deir el-Medina of de graven van de ambtenaren. Sluit af met Medinet Habu, waar de hoge muren schaduw geven en aan de plafonds kleur bewaard is gebleven. De Memnonkolossen zijn een stop van vijf minuten langs de weg.

De ritten tussen de monumenten duren vijf tot vijftien minuten, dus de hele westoever past in een ochtend als u zich nergens vastkijkt. Als Nefertari u belangrijk is, kom dan eerst naar de Koninginnen, want het dagcontingent kan vroeg op zijn. Zo niet, schuif dit dal dan tussen de grotere dingen in plaats van de dag eromheen te bouwen.

De echte begrenzing van zo'n ochtend is uw aandacht en niet de openingstijd. Bij de vierde reeks beschilderde wanden kijken de meeste mensen niet meer werkelijk, en twee plekken die u rustig bekijkt winnen het van vier die u vluchtig aandoet. De Koninginnen is een klein terrein dat ongeveer een uur beloont, vijf kwartier met Nefertari erbij, en rekken heeft geen zin. Maakt u een ballonvaart boven de westoever, dan gebeurt dat bij dageraad en landt u op tijd om aan de graven te beginnen — waardoor de ochtend langer wordt dan hij op papier lijkt.

Wanneer in het jaar kunt u het beste gaan?

November tot februari is het aangename venster: warme dagen, koele starts, en een dal waar u doorheen kunt lopen zonder ervoor te boeten. Maart en oktober zijn te doen als u vroeg begint en tegen het einde van de ochtend klaar bent. Mei tot september is hard: de open kom gaat 's middags voorbij de 40 °C, en de afgesloten kamers zijn nog heter en benauwder. In de hoogzomer gaat vroeg opstaan niet langer over drukte vermijden, maar over uzelf niet ziek maken.

De drukte volgt hier eerder de vaarschema's van de Nijlcruises dan de kalender, en minder strak dan in de Vallei der Koningen, omdat de meeste busprogramma's dit dal helemaal overslaan. Liggen er meerdere schepen in Luxor, dan treft u groepen bij de beroemde plekken en is het bij de Koninginnen nog steeds rustig. De uitzondering is de rij voor Nefertari: die wordt bepaald door het dagcontingent en niet door de drukte in de stad, en ontstaat het vroegst in de piekweken rond de jaarwisseling.

Wat moet u weten over hitte, regels en comfort?

In het dal is geen schaduw. Het gesteente is licht en weerkaatst, en de kom houdt de hitte vast. Middagen op de westoever komen in de zomer geregeld boven de 40 °C, dus tussen juni en augustus kunt u beter tegen het einde van de ochtend klaar zijn. Van oktober tot maart is de planning ontspannen. Binnen is het erger dan buiten: een gesloten rotskamer waarin mensen ademen wordt heet en benauwd, en dat telt als u slecht tegen hitte kunt of zwakke longen hebt.

Twee regels verrassen velen. Erkende gidsen mogen in Luxor in de graven doorgaans niet spreken, dus u krijgt de uitleg buiten en gaat alleen naar binnen. Stel uw vragen voordat u afdaalt. En de fotoregels veranderen vaak, met vergunningen die opduiken en weer verdwijnen — ga nergens van uit. Neem water, een hoed, kleine biljetten voor de toiletten en schoenen mee die grip houden op stoffige treden.

Reken op enige lichte druk van de grafbewakers, zoals overal op de westoever. Een bewaker tilt soms een afzetting op, schijnt met een zaklamp op een detail dat u anders zou missen, of biedt aan u te fotograferen op een plek waar u niet hoort te staan, en verwacht daar een fooi voor. U mag vriendelijk en beslist weigeren, en er gebeurt niets. Neemt u het aan, dan zijn kleine biljetten gebruikelijk, dus zorg dat u die op zak hebt. In QV66 is het toezicht strenger en is de tijd niet onderhandelbaar; reken er niet op dat u zich naar een langer bezoek kunt praten.

Koninginnen, Deir el-Medina of de ambtenarengraven: hoe kiest u?

Deze drie plekken vechten om hetzelfde blok in een ochtend op de westoever, en zij zijn niet inwisselbaar. De ambtenarengraven, waaronder die van Sennefer, Nakht en Menna, zijn beschilderd met het dagelijks leven: oogsten, gastmalen, vogeljacht in het moeras, vissen en vogels. Meerdere verkeren in betere staat dan de geopende graven bij de Koninginnen, en de tickets zijn goedkoper. Wilt u zoveel mogelijk beschilderde wand voor uw geld, dan is dat het adres.

Deir el-Medina is de plek voor wie meer belangstelling heeft voor de totstandkoming van de graven dan voor wat zij afbeelden. Het is het dorp van de werklieden zelf, met hun eigen kleine gedecoreerde graven, en dat van Sennedjem hoort bij de aantrekkelijkste beschilderde kamers van Luxor. De Vallei der Koninginnen wint deze vergelijking in precies één geval: met een ticket voor Nefertari op zak. Zonder dat ticket zijn de drie geopende graven goed en niet uitzonderlijk, en luidt het eerlijke advies dat zij een aanvulling op uw dag zijn en geen reden om er een dag omheen te bouwen.

Wat gaat er bij de meeste bezoekers mis?

Zij behandelen Nefertari als een beslissing van maanden vooraf en treffen bij aankomst een gesloten graf, een uitgeput contingent of een prijs boven hun begroting. De toegang is eerder opgeschort geweest en zal dat opnieuw zijn. De werkbare aanpak is het als optie openhouden, op uw eerste ochtend in Luxor navragen wat er open is en wat het kost, en meteen hierheen komen als het antwoord meezit.

De tweede fout is de omgekeerde: betalen voor QV66 en ondertussen de Vallei der Koningen blijven verwachten. Dit is een klein beschilderd graf, bereikbaar via een steile trap, in ongeveer tien minuten bekeken onder toezicht, zonder sarcofaag, zonder schat en zonder grootse architectuur. Als schilderkunst beoordeeld heeft het in Egypte zijn gelijke niet. Als monument beoordeeld is het bescheiden, en wie dat vooraf niet te horen krijgt, komt naar buiten met het gevoel bekocht te zijn door iets dat nooit het probleem was.

De derde fout is de kleinste en de meest voorkomende: hier veertig minuten doorheen lopen zonder te weten wie er begraven ligt. Deze wanden vertellen over bepaalde mensen — een gemalin, een jong gestorven prins — en niet over de zon en de nacht zoals die van de koningen. Weet u de naam en de verhouding tot de koning, dan wordt de kamer leesbaar. Weet u die niet, dan blijft het een reeks kleurige figuren in het halfdonker, en dat is precies het oordeel waarmee de meeste mensen dit dal verlaten.