Egypte-Marokko-reis: wat de combinatie werkelijk betekent

Waarom boeken mensen Egypte en Marokko samen?

Voor wie de regio nog niet kent, zijn het allebei goede eerste kennismakingen met Noord-Afrika, en beide zijn vanuit Europa of Noord-Amerika een vlucht die u niet even tussendoor maakt — de combinatie verdeelt dus de kosten van de heenreis. Ze zijn bovendien verschillend genoeg om ze na elkaar te zien: Egypte is antieke monumenten langs één rivier, Marokko is steden waar gewerkt wordt, bergen en kust.

Een historische lijn die ze verbindt is er niet, wat de marketing ook beweert. Tussen het faraonische Egypte en het Marokko van de Almoraviden liggen millennia en de volle breedte van Noord-Afrika. Wilt u een reis waarin de ene helft de andere verklaart, dan is dit hem niet. Wilt u twee sterke, van elkaar onafhankelijke landen in één vakantie, dan werkt hij.

Het etiket Noord-Afrika richt hier meer schade aan dan het oplevert. Het suggereert twee varianten op één thema, en dat zijn ze niet. De kracht van Egypte is de oude wereld op een schaal die nergens anders bestaat. De kracht van Marokko is de huidige: medina's die nog als medina functioneren, een bergketen, een kust en eten waarvoor u zou reizen. Samen geboekt komt het plezier voort uit het contrast en niet uit enige samenhang, en de routes die het beste werken, buiten dat contrast uit in plaats van te doen alsof de twee helften één verhaal vormen.

Er is nog een nuchtere reden die zelden hardop wordt genoemd: allebei staan ze op de lijst die mensen ooit een keer willen afwerken, en allebei vragen ze een lange vlucht die u niet elk jaar maakt. Wie drie weken vakantie heeft en twee van die lange vluchten kan terugbrengen tot één, koopt met dezelfde reistijd een tweede land. Dat is een logistiek argument, geen inhoudelijk argument, en het is wel het eerlijkste dat er is.

Hoe ver is het, en hoe komt u de oversteek door?

Caïro en Marrakesh liggen ongeveer 3.700 km uit elkaar, met Libië en Algerije ertussen. Ze liggen op dezelfde landmassa, maar de route over land is voor een vakantie geen realistische optie, en grensopeningen en omstandigheden langs het traject veranderen. Lees de actuele reisadviezen van het Nederlandse ministerie van Buitenlandse Zaken op Nederlandwereldwijd — en voor Belgische reizigers die van de FOD Buitenlandse Zaken — voor beide landen en voor alles op uw route, voordat u zich vastlegt.

Vliegen kost vijf tot zes uur. Directe verbindingen tussen Egypte en Marokko bestaan, maar het zijn er weinig, en veel routes lopen via Europa of de Golf, wat van een korte vlucht bijna een hele reisdag maakt. Behandel die dag als onderdeel van de vakantie in plaats van als transfer, en zet hem op een dag waarop u hem niet mist.

Het is de moeite waard om duidelijk te zijn over waarom de landroute voor u gesloten is en niet slechts onhandig. De grens tussen Algerije en Marokko is al decennia dicht, en Libië is geen land dat reizigers doorkruisen. Geen enkele mate van flexibiliteit in uw planning opent een van beide. Precies dat feit onderscheidt deze combinatie van Egypte met Jordanië, waar anderhalf uur vliegen én een landgrens allebei werken, en het is de reden dat een gecombineerde Egypte-Marokko-reis om één vlucht heen wordt gebouwd in plaats van om een route.

Praktisch gezien zijn er twee vormen. De directe vlucht tussen Casablanca en Caïro duurt ongeveer vierenhalf uur en is de schone oplossing: u vertrekt na het ontbijt en eet aan de andere kant. De overstapvariant via Europa of de Golf is vrijwel altijd goedkoper en kost u de dag, inclusief een wachttijd van uren op een luchthaven waar u niets te zoeken heeft. Vergelijk daarom de totale deur-tot-deurtijd en niet de ticketprijs, en let op de vraag of het hele traject op één ticket staat. Op één ticket is de maatschappij verantwoordelijk voor uw aansluiting; op twee losse tickets bent u dat zelf.

Hoeveel tijd vraagt de combinatie werkelijk?

Zestien tot achttien dagen is realistisch. Egypte vraagt er acht of negen: Caïro en Gizeh, dan Luxor en Aswan, meestal met een paar nachten op de Nijl. Marokko vraagt er zeven of acht: Marrakesh, het Atlasgebergte, de woestijn als u die wilt, en Fès. Eén volle dag gaat op aan de vlucht ertussen.

Onder de veertien dagen wordt een van beide landen een tussenstop. Als bewuste keuze is dat prima. Drie nachten Marrakesh na Egypte is een verstandige afsluiting. Als onbedoelde keuze is het slecht — en precies dat gebeurt wanneer een vakantie van twee weken doormidden wordt gedeeld en beide helften gehaast eindigen.

Drie weken is de versie waar niemand spijt van krijgt. Die koopt een stuk Nijl dat niet is samengeperst, een volle dag in het Groot Egyptisch Museum in plaats van een gejaagde ochtend, en genoeg ruimte in Marokko om een echt duinveld te bereiken zonder de hele etappe in een voertuig te zitten. Heeft u eenentwintig dagen en het budget, dan levert de extra tijd hier meer op dan bij bijna elke andere tweelandencombinatie, omdat beide helften een natuurlijke lengte hebben en geen van beide kort is.

Reken bij het optellen ook de dagen mee die geen vakantiedagen zijn. De heenvlucht kost er een, de terugvlucht meestal ook, de vlucht in het midden een derde. Van achttien dagen op uw kalender blijven er zo vijftien over waarop u werkelijk iets ziet, en dat is precies de rekensom die mensen bij het boeken overslaan.

Hoe verdeelt u de dagen over de twee landen?

Egypte krijgt het grootste deel, en dat is een kwestie van bouw en niet van smaak. De bezienswaardigheden liggen verspreid over honderden kilometers rivier, dus de route moet u verplaatsen: een binnenlandse vlucht of de nachttrein tussen Caïro en Luxor, en daarna het traject tussen Luxor en Aswan. Een werkbare vorm is drie nachten Caïro voor Gizeh, Sakkara en het Groot Egyptisch Museum, en vervolgens vier of vijf nachten voor Luxor en Aswan, waarbij het riviergedeelte het reizen voor u doet. Dat zijn acht of negen nachten, en dan heeft u Abu Simbel nog niet toegevoegd.

Marokko laat zich comfortabeler samendrukken. Drie nachten Marrakesh, twee in Fès en twee ergens daartussen vormen een echte week: de dorpen van de Hoge Atlas, of Essaouira aan de kust, of de rit naar het zuiden als de woestijn het doel is. Het land is klein genoeg dat de transfers uren kosten in plaats van halve dagen, en Fès en Marrakesh zijn werkelijk verschillende steden en niet twee uitvoeringen van dezelfde. Gaat de woestijn erin, dan wordt die week negen of tien dagen en valt er iets anders af. Gratis kunt u hem er niet bij nemen.

De afstanden binnen Egypte zijn het makkelijkst te begrijpen aan de hand van twee getallen. Van Caïro naar Luxor is het ongeveer 650 kilometer, negen tot tien uur over de weg en ongeveer een uur in de lucht — daarom vliegt vrijwel iedereen. Tussen Luxor en Aswan ligt ongeveer 220 kilometer rivier, en dat stuk is precies waarvoor de schepen bestaan. Abu Simbel is een aparte beslissing: vanuit Aswan ongeveer drie uur rijden per richting, of een korte vlucht. Op een reis van twee landen is die vlucht het geld waard.

Hoe voelen de twee helften van dag tot dag?

Egypte is een monumentenreis en die loopt op een dienstregeling. De ochtenden beginnen vroeg omdat de hitte het schema bepaalt, en een monumentenochtend is een paar uur geconcentreerd kijken terwijl iemand uitlegt wat er op de muur voor u staat. Zonder die gids vervaagt het ene beschilderde graf in het volgende; met hem zijn de dagen boeiend, maar het is werk. Op de vierde of vijfde ochtend zijn de meeste mensen moe op een manier die een strandvakantie niet voortbrengt. Dat is geen kritiek op Egypte. Het is wat een reis rond Gizeh, Sakkara, Karnak, de Vallei der Koningen en de tempels bij Edfu en Kom Ombo nu eenmaal is.

Marokko heeft de tegengestelde vorm, en juist daarom hoort het als tweede. De dagen daar zijn op een goede manier vormloos: door een medina lopen, eten, ergens met muntthee zitten terwijl de middag voorbijgaat, een halve dag in de Atlas of een uur in een soek dat er drie worden. Er zijn minder vaste afspraken en er is veel minder dat u moet zien. Na een week wekkers in Opper-Egypte is die verandering van tempo het waardevolste wat de combinatie te bieden heeft, en het is het argument dat de brochures nooit helemaal maken.

Dat verschil bepaalt ook wie u onderweg nodig heeft. In Egypte is een gids in de praktijk verplicht, omdat de muren tekst en beeld zijn die u zelf niet ontcijfert, en omdat hij een groot deel van het voortdurende verkopen bij de poorten van u wegneemt. In Marokko is een gids optioneel en meestal nuttiger voor een halve dag in een medina dan voor een hele week. Veel reizigers nemen in Egypte een privégids met chauffeur en reizen in Marokko op eigen houtje. Dat is geen inconsistentie, dat is de juiste inzet van geld.

Wanneer is het beste seizoen voor beide landen?

Voorjaar en najaar passen bij allebei. Maart tot en met mei en eind september tot en met november geven u Opper-Egypte met temperaturen waarin u kunt rondlopen, en Marokko warm in plaats van genadeloos. Het zijn ook de maanden die als eerste vollopen, omdat alle anderen dat ook hebben ontdekt.

De zomer is het eerlijke probleem. Luxor en Aswan gaan over de 40 °C heen, en aan het eind van de ochtend houdt het bezichtigen op. Marrakesh en de woestijn zijn eveneens heet, terwijl de Atlantische kust mild blijft. De winter draait het om: goed weer in Opper-Egypte tegen de hoogste prijzen, terwijl er in het Atlasgebergte sneeuw valt, passen dicht kunnen gaan en de woestijnnachten tot rond het vriespunt zakken.

De ramadan is de andere datum om te controleren, want hij schuift elk jaar ongeveer elf dagen naar voren en raakt beide helften van de reis tegelijk. De bezienswaardigheden en het vervoer blijven draaien, maar openingstijden verschuiven, veel restaurants zijn overdag dicht, alcohol wordt lastiger te vinden, en de sfeer in de avonduren is een van de interessantere dingen die u in beide landen kunt meemaken. Het is geen reden om af te zeggen. Het is een reden om het vooraf te weten in plaats van het bij aankomst te ontdekken.

Wie vrij is in de planning, komt bij vier maanden uit die in beide landen tegelijk goed zitten: maart, april, oktober en de eerste helft van november. Liggen uw data vast in de kerstvakantie of rond Pasen, boek dan eerst de vluchten en de hutten op de Nijl en bouw de rest daaromheen. Dat zijn de twee onderdelen op deze reis waarvoor geen makkelijk alternatief bestaat.

Hoeveel tijd gaat binnen elk land op aan reizen?

Egypte verzet zich tegen improvisatie, en de afstanden zijn de reden. De praktische verbindingen tussen Caïro, Luxor en Aswan zijn binnenlandse vluchten of de nachttrein, en Opper-Egypte zonder chauffeur doorkruisen kost dagen die een reis van twee landen niet heeft. Daarom wordt de Egyptische helft vrijwel altijd vooraf geregeld via een organisator ter plaatse in plaats van online samengesteld. Zelf doen kan en is goedkoper, maar u betaalt het verschil in dagen, en op een gecombineerde reis zijn dagen het schaarse goed.

Marokko is met afstand het makkelijkste land om u in te verplaatsen. Treinen verbinden Tanger, Rabat, Casablanca en Marrakesh, in het noorden met een hogesnelheidslijn, de langeafstandsbussen zijn betrouwbaar en vooraf te boeken, en een huurauto voor de Atlas en het zuiden is realistisch. Frans werkt bijna overal, Engels is in toeristische plaatsen gangbaar. Het praktische gevolg is dat de Marokkaanse helft losse planning verdraagt en de Egyptische niet. Wilt u één week van de vakantie improviseren, maak dat dan die week.

Die asymmetrie is ook bij het boeken bruikbaar. Binnenlandse Egyptische vluchten worden met enige regelmaat omgeboekt, soms met uren en soms een dag van tevoren, dus hang nooit een internationaal vertrek direct aan een binnenlandse aankomst. In Marokko kunt u een verschoven dag vrijwel altijd opvangen met een trein of een auto. Ligt er ergens speling in uw programma, leg die dan aan de Egyptische kant en niet aan de Marokkaanse.

Heeft u in beide landen een woestijn nodig?

Nee, en proberen ze allebei mee te nemen is de meest voorkomende manier om deze route uit vorm te laten lopen. De Marokkaanse Sahara is de toegankelijkste van de twee en sterk georganiseerd. Erg Chebbi achter Merzouga en Erg Chigaga voorbij M'Hamid zijn echte duinvelden, met kampen die uiteenlopen van tentzeil met een matras tot bijna een hotel. Het addertje is het rijden: Merzouga ligt vanuit Marrakesh bijna een volle dag over de Atlas, en op de gebruikelijke lus van twee nachten zit u meer uren in het busje dan op het zand. De stenige Agafay-woestijn vlak bij Marrakesh is een zwakke vervanger die als het echte werk wordt verkocht.

De woestijnen van Egypte zijn leger, vreemder en veel minder bezocht, en ze laten zich niet even aanhaken. De Witte Woestijn bij Farafra is een veld van door de wind gevormde krijtfiguren waartussen u slaapt, vier tot vijf uur van Caïro via Bahariya. Siwa, richting de Libische grens, heeft zoutmeren, bronnen en een eigen Berbertaal, en ligt acht tot tien uur ten westen van Caïro. De Grote Zandzee is serieus expeditiegebied. Dat alles vraagt terreinwagens, gidsen en op sommige plaatsen vergunningen, en voor gebieden bij de westgrens gelden reisbeperkingen die veranderen — raadpleeg dus het actuele reisadvies voordat u er iets omheen plant.

Op een reis van zestien dagen door twee landen is het eerlijke antwoord: kies één woestijn. De Marokkaanse past in een route; de Egyptische verdient een eigen vakantie. Voor de meeste reizigers op deze combinatie is één nacht bij Erg Chebbi ook genoeg — de duinen, de stilte en de sterrenhemel zijn wat u kwam halen, en de tweede nacht voegt daar vooral nog een lange rit aan toe.

Wat is de moeite niet waard?

Een aangeplakte strandstop aan de Rode Zee aan het eind. Tegen die tijd hebt u al veel gevlogen, en u zou voor een paar dagen hotel nog een binnenlandse vlucht toevoegen. Wilt u naar zee, neem dan twee dagen aan de Marokkaanse Atlantische kust — dat kost u een autorit in plaats van een vlucht.

Het korte woestijnuitstapje van Marrakesh naar Zagora is twee dagen rijden voor bescheiden duinen. Merzouga is beter en ligt verder weg: óf u doet het goed, óf u laat de woestijn weg en geeft die tijd aan Fès. Casablanca kunt u buiten de Hassan II-moskee gerust overslaan. In Egypte zijn de kortste nijlcruises overwegend hotel.

Twee kandidaten om af te wegen. Alexandrië als dagtocht vanuit Caïro kost tweeënhalf tot drie uur per richting over de weg voor een magere opbrengst, en op een reis van twee landen is dat een dag die u niet kunt missen. Volubilis, de Romeinse stad van Marokko, is op eigen merites een halve dag waard, maar staat wonderlijk op een route die net een week tussen faraonische monumenten heeft doorgebracht, en de meeste mensen vinden hem vlak na Karnak tegenvallen. Allebei zijn het goede aanvullingen op een reis door één land en zwakke aanvullingen hier.

Tot slot de winkelstops. Papyrus-, parfum- en albastateliers die aan Egyptische reisdagen worden vastgeplakt, zijn winkels waar de gids commissie op verdient. Zeg ze al bij het boeken af en niet op de ochtend zelf. Een offerte die opvallend ver onder alle andere ligt, heeft ze er vrijwel altijd in zitten.

Wat kost de reis ter plaatse?

De twee landen gedragen zich heel verschillend zodra u geland bent. Egypte is ter plaatse goedkoper: het Egyptische pond heeft de afgelopen jaren sterk aan waarde verloren, dus eten, taxi's, binnenlandse vluchten, gidsen en chauffeurs kosten in euro's weinig. Het tegenwicht zijn de entreeprijzen, die herhaaldelijk zijn gestegen, per bezienswaardigheid worden geheven en op een dag in Luxor met drie of vier tickets flink oplopen. Marokko werkt andersom. De dirham is een gereguleerde en stabiele munt, en de prijzen van riads en restaurants in Marrakesh liggen dichter bij Zuid-Spanje dan bij een koopje.

Voor het Egyptische landarrangement van een week tot tien dagen komen de meeste offertes grofweg uit tussen 1.200 en 4.000 euro per persoon, zonder internationale vluchten. Die marge is breed omdat uw eigen keuzes haar bepalen en niet Egypte: seizoen, groepsgrootte, hotelklasse en het niveau van het schip. De onderkant betekent vaste groepsvertrekken, eenvoudige hotels en een standaardschip; de bovenkant is volledig privé op een schip van hoog niveau.

Baksjisj is in Egypte een echte begrotingspost en in Marokko een kleine. Het is geen bonus voor goede service, maar een deel van de manier waarop mensen in het toerisme betaald worden. Op een begeleide dag met een privé-egyptoloog en een chauffeur is een bedrag in de orde van 15 tot 20 euro per persoon gebruikelijk, met nog eens 5 tot 10 euro per persoon voor elke nacht op de rivier. Neem kleine biljetten mee in plaats van munten, die slecht vallen. Wie het bij de planning meeneemt, houdt er geen ongemakkelijk gevoel aan over; wie het negeert, onthoudt vooral dit.

De groepsgrootte verschuift het bedrag per persoon sterker dan bijna al het andere, omdat een privéauto met chauffeur en gids ongeveer evenveel kost of er nu twee of vier mensen in zitten. Alleenreizenden betalen dubbel op: de toeslag voor alleengebruik van kamer en hut, plus het ontbreken van iemand om de auto mee te delen. Vraag daarom niet alleen naar het eindbedrag maar naar de lijst met inbegrepen onderdelen. Twee offertes die ver uit elkaar lijken te liggen, blijken vaak bijna gelijk zodra u bij de goedkoopste terugrekent wat er is weggelaten.

Hoeveel opdringerigheid moet u verwachten, en waar?

Beide landen hebben op dit punt een reputatie, en beide verdienen die, op verschillende manieren. De Egyptische variant is frequent, direct en zakelijk: iemand laat u een hoekje van een graf zien, of schuift een kameel op uw pad, en verwacht een fooi. Agressief is het zelden en meestal na enkele seconden voorbij, maar in Gizeh en rond Luxor komt het onafgebroken, en op de vierde dag gaat het tegenstaan. Kleine biljetten lossen het meeste op, en een privégids neemt een groot deel van de rest weg door er simpelweg bij te zijn.

De Marokkaanse variant is geraffineerder. Die begint als een gesprek, wordt een gunst en eindigt in een verplichting waar u nooit mee heeft ingestemd: een wandeling naar de winkel van een neef, een uitzichtpunt dat plotseling een prijs blijkt te hebben. Onofficiële gidsen in de medina's van Fès en Marrakesh zijn de gebruikelijke vorm, en de controles hebben het ergste ingedamd. Elke aankoop is een onderhandeling, wat sommige reizigers prettig vinden en andere uitput.

Vrouwen zonder mannelijk gezelschap krijgen in beide landen opmerkingen op straat, en in Egypte zijn die doorgaans hardnekkiger. Terughoudende kleding helpt in beide landen, buiten de resorts des te meer. Het is geen reden om niet te gaan — in beide landen reizen veel vrouwen alleen — maar het is wel iets om vooraf te weten in plaats van het op dag twee te ontdekken.

Waar eet u beter, en kunt u alcohol drinken?

In Marokko eet u beter, en het scheelt flink. Tajines die werkelijk langzaam gestoofd zijn, op vrijdag couscous, gegrilde sardines en verse vis aan de Atlantische kust, goed brood, serieus gebak en degelijke ingrediënten. Het eerlijke voorbehoud is de herhaling: de toeristenkaart in Marrakesh en Fès is een korte lus van tajine, brochettes en pastilla, en een week daarvan is saai. Eet waar rijen staan, bestel mechoui als u het tegenkomt, en gebruik de marktkramen in plaats van het terras met de gelamineerde kaart.

Egyptisch eten is geen reden om te gaan, en wie iets anders beweert, wil u iets verkopen. Wat het goed kan, is goedkoop en vullend: koshari, ful medames, taameya van tuinbonen in plaats van kikkererwten, molokhia, gegrild vlees van de straattoonbank. In Caïro is dat werkelijk goed. Op de toeristenroute, in hotelbuffetten en bij de maaltijden aan boord van een nijlschip, vervlakt het tot iets beiges en veiligs. Vegetariërs redden zich in beide landen prima.

Alcohol is in beide landen verkrijgbaar en wordt het beste onopvallend behandeld: hotels met vergunning, toeristenrestaurants, nijlschepen en een beperkt aantal winkels, met in de oude medina's vrijwel niets. Tijdens de ramadan wordt het aanbod in beide landen aanzienlijk krapper, en in het openbaar drinken kunt u dan laten.

Wat neemt u mee voor twee klimaten en één koffer?

Eén koffer moet hete, stoffige opgravingen, koude nachten op de rivier, een bergketen en mogelijk een duinveld dekken. Ruimzittend katoen of linnen met lange mouwen wint het bij de Egyptische monumenten van een korte broek en een hemd: bedekte armen en benen zijn in de volle zon koeler en voorkomen dat u de middag doorbrandt, en lichte kleuren verbergen het kalkstof. Er geldt op de vindplaatsen geen kledingvoorschrift en niemand houdt u in een korte broek tegen, maar de hitte en de aandacht op straat daarna pleiten allebei voor bedekken. Eén grote sjaal is het nuttigste wat u meeneemt, omdat hij een moskee, woestijnwind en een koud scheepsdek aankan zonder ruimte in te nemen.

De kou verrast mensen het meest. Tussen ongeveer november en maart is het zonnedek van een nijlschip na donker werkelijk koud, zakken de Marokkaanse woestijnnachten in dezelfde periode tot rond het vriespunt en valt er in de Atlas sneeuw. Neem één fatsoenlijke warme laag mee, ook als de verwachting voor Luxor 25 graden zegt. Bij moskeeën die in gebruik zijn, gaan de schoenen uit, zijn schouders en knieën bedekt en bedekken vrouwen het haar; dat geldt bij de Hassan II-moskee in Casablanca net zo goed als in Egypte.

Verder: schoenen voor ongelijke grond, een hoed en een zonnebril, en vanaf dag één een voorraad kleine biljetten in plaats van op dag drie naar wisselgeld te zoeken. Kaarten werken in beide landen in hotels, betere restaurants en grotere winkels, en daarbuiten zelden. Voor Egypte heeft u geen stekkeradapter nodig — het land draait op 220 volt met het ronde tweepolige stopcontact dat u thuis ook gebruikt.

Hoe wordt zo'n reis samengesteld?

Zulke reizen worden meestal samengesteld door een organisator in het ene land met een partner in het andere, en ze worden op aanvraag verkocht, niet via een online kassa. De reden is de vlucht in het midden. Beide helften moeten worden opgebouwd rond de vlucht die op uw reisdata past, en die kiest u niet uit een keuzemenu.

De prijs wordt door drie dingen bepaald: de internationale vluchten, de vlucht tussen de twee landen en de hotelcategorie. Gidsen, chauffeurs en entreekaarten zijn het kleinere deel. Een combinatie is niet twee halve reizen. Ze kost bijna twee hele, min één langeafstandsvlucht.

Vraag voordat u offertes vergelijkt schriftelijk op wat er in de prijs zit: welke entreekaarten, of de binnenlandse Egyptische vlucht erbij hoort, wat er voor een reis van deze lengte aan fooien gebruikelijk is, en of er werkplaatsbezoeken in het programma staan. Vraag daarnaast in welke valuta het contract is opgesteld. Egyptische aanbieders offreren doorgaans in euro's of dollars, omdat het Egyptische pond de afgelopen jaren fors heeft bewogen; een bedrag dat ver vooruit in Egyptische ponden wordt genoemd, is een schatting en geen vaste prijs.

Wat moet vooraf vastliggen, en wat kan wachten?

Drie dingen bepalen de kalender. De verbindingsvlucht tussen de twee landen komt eerst, omdat al het andere daaromheen wordt gebouwd en de keuze bepaalt of u een halve dag of een hele dag verliest. Hutten op een nijlschip en couchettes in de nachttrein komen in het hoogseizoen als tweede; de goede schepen en de betere hutten gaan vroeg weg, en voorjaar en najaar zijn precies de maanden die het eerst vollopen. De binnenlandse Egyptische vlucht tussen Caïro en Luxor of Aswan is de derde. Die drie leggen het skelet van de reis vast.

Het grootste deel van de Marokkaanse helft kan wachten. Riads in Marrakesh en Fès zijn in de topmaanden de moeite waard om vooruit te boeken, en een woestijnkamp bevestigt u liever dan dat u erop rekent, maar de transfers over de weg, de dag in de Atlas en de tweede stad laten zich kort van tevoren regelen. Die asymmetrie is nuttig om te weten: de Egyptische week wil vastgelegd worden, de Marokkaanse niet, en een reis die zo is opgebouwd, is makkelijker aan te passen als er iets schuift.

Plan ten slotte één werkelijk lege dag in, bij voorkeur aan het begin van de Marokkaanse helft. Egypte bestaat uit vroege wekkers en lange dagen op locatie, de hitte stapelt zich op, en maagklachten komen vaak genoeg voor om ze in te calculeren in plaats van erop te hopen dat ze uitblijven. Een dag zonder afspraken is de goedkoopste verzekering in het hele programma.

Voor wie werkt deze combinatie, en voor wie niet?

Zij past bij reizigers met zestien dagen of meer, een echte belangstelling voor de oude wereld en zin in een vakantie met twee duidelijk verschillende helften in plaats van één doorlopend thema. Zij past bij mensen voor wie de langeafstandsvlucht de belangrijkste drempel is, omdat de combinatie die kosten één keer betaalt. En zij past bij wie eerder ergens veeleisends is geweest en weet dat een week vroege starts in Opper-Egypte een redelijke prijs is voor wat er tegenover staat.

Zij past niet bij veertien dagen, niet bij een jong gezin en niet bij wie matig geïnteresseerd is in het faraonische Egypte. Vier dagen graven gaan u niet bekeren, en een gecombineerde route maakt die helft verplicht. Heeft u twee weken, kies dan één land en doe het goed. Wilt u ze uiteindelijk allebei en kunt u er nu één: Marokko is de zachtere landing en Egypte de grotere reis, wat pleit voor die volgorde over twee vakanties in plaats van voor het samenpersen in één.

Een derde land toevoegen is bijna nooit verstandig. Egypte en Marokko kosten al twee inreisprocedures, twee organisatoren en een lange vlucht in het midden, en een derde bestemming voegt daar nog een set regels en nog een reisdag aan toe. Wilt u in deze regio drie landen zien, dan is Egypte met Jordanië en één buurland een natuurlijkere vorm dan wat dan ook dat via Marokko loopt.