Egypte of Marokko: een eerlijke vergelijking

Oude monumenten of levende steden?

Het voordeel van Egypte is steen. Gizeh, Sakkara, Karnak, de beschilderde graven op de westoever van Luxor, Abu Simbel: monumenten die al oud waren toen Rome Noord-Afrika bereikte, en vindplaatsen die archeologen tot op de dag van vandaag openen. De antieke laag van Marokko is daarbij vergeleken dun. Volubilis is een respectabele Romeinse stad en een halve dag waard, maar als de oudheid uw reden voor de reis is, zal Marokko u teleurstellen. Zijn kracht ligt ergens anders.

De kracht van Marokko is de levende stad. Fez heeft een medina die nog als medina functioneert, met leerlooierijen, gieterijen en voedselmarkten voor de mensen die er wonen. Marrakesh, Essaouira, Chefchaouen en de dorpen van de Hoge Atlas geven een week echte afwisseling. Dat verschil bepaalt uw dagen. In Egypte zijn veel ochtenden monumentenochtenden: vroeg vertrekken, een paar uur geconcentreerd kijken, dan hitte en een lange middag. In Marokko zijn de dagen op een goede manier vormloos – lopen, eten, zitten. Voelen begeleide monumentendagen voor u als huiswerk, dan zal Egypte aanvoelen als werk.

Er zit nog een verschil onder dat zelden wordt uitgesproken. In Egypte kijkt u naar iets waar niemand meer woont: tempels en graven zijn afgesloten terreinen met een kaartjeshokje ervoor, en tussen u en het dagelijks leven van het land zit bijna altijd een hek. In Marokko staat u er middenin. De leerlooierij is een bedrijf, de soek is de winkelstraat van de buurt, en het brood in de gemeenschappelijke oven is van iemand die straks komt eten. Dat maakt Marokko onmiddellijker en Egypte indrukwekkender, en welke van de twee u liever heeft, is nagenoeg de hele keuze.

Hoe ziet een week er in elk land uit?

Een Marokkaanse week is een afgeronde vakantie. Drie nachten Marrakesh dekken het Jemaa el-Fna, de soeks, de Koutoubia en een halve dag in de uitlopers van de Atlas. Twee nachten Fez geven u de enige medina van het land die werkelijk twee dagen vraagt. De overige nachten gaan naar Essaouira aan de Atlantische kust of naar Chefchaouen in de Rif. De ritten ertussen kosten uren en geen halve dagen, en de twee grote steden lijken niet op elkaar, maar zijn elkaars tegenpool. Er blijft niets wezenlijks liggen.

Een Egyptische week is een selectie, en dat weet u beter vooraf dan achteraf. Drie nachten Caïro leveren Gizeh en de Sfinx in de vroegte op, het Groot Egyptisch Museum, Sakkara met zijn trappiramide, en een middag islamitisch Caïro met Khan el-Khalili. Vliegt u daarna zuidwaarts, dan dekken drie of vier nachten Karnak, de Luxor-tempel en de westoever, maar geen rustige vaart naar Aswan. Pas rond tien tot twaalf dagen houdt Egypte op samengeperst aan te voelen: Caïro, een fatsoenlijk stuk rivier met Edfu en Kom Ombo, Philae op zijn eiland bij Aswan, en Abu Simbel, waarvoor u ofwel heel vroeg in een wegkonvooi stapt ofwel een korte vlucht neemt. Beide zijn het waard.

Die scheefheid is het meest praktische gegeven op deze pagina. Ligt uw verlof vast op zeven dagen, dan geeft Marokko u een volledige reis en Egypte een goede kennismaking met een land waar u terug zult moeten. Bij veertien dagen draait de rekensom om: Marokko begint zich rond dag tien te herhalen tenzij u de woestijn of de bergen er serieus bij neemt, terwijl Egypte eenvoudigweg niet leeg raakt. Vier dagen Caïro als tussenstop zijn overigens een volwaardige reis op zichzelf, en u vertrekt met het verlangen naar de rest.

Welk land is opdringeriger?

Beide landen hebben op dit punt een reputatie. Ze verdienen die op verschillende manieren. De Egyptische variant is frequent, direct en zakelijk: iemand biedt aan u een hoekje van een graf te laten zien, of schuift een kameel op uw pad, en verwacht een fooi. Baksjisj hoort bij de lopende kosten, is geen belediging, en kleine biljetten lossen het meeste op. Agressief is het zelden en meestal na enkele seconden voorbij, maar in Gizeh en Luxor komt het onafgebroken, en op de vierde dag gaat het tegenstaan.

De Marokkaanse variant is geraffineerder. Die begint als een gesprek, wordt een gunst en eindigt met een verplichting waar u nooit mee heeft ingestemd: een wandeling naar de winkel van een neef, een uitzichtpunt over de leerlooierij dat plotseling een prijs heeft. Onofficiële gidsen in de medina's van Fez en Marrakesh zijn de gebruikelijke vorm, en de controles hebben het ergste ingedamd. Elke aankoop is een onderhandeling, wat sommigen prettig vinden en anderen uitput. Vrouwen zonder mannelijk gezelschap krijgen in beide landen opmerkingen op straat; in Egypte zijn die doorgaans hardnekkiger.

Belangrijker dan de intensiteit is waar het gebeurt. De Egyptische opdringerigheid zit vastgeklonken aan de monumenten en stopt zodra u weer in de auto zit, en dat betekent dat een privégids met chauffeur het grootste deel ervan voor u opvangt door simpelweg naast u te lopen. De Marokkaanse variant speelt zich af in precies die uren die u zelf had willen invullen: de medina is de bezienswaardigheid én de plek waar het gebeurt, dus er is niets om achter weg te duiken. Reizigers met een hekel aan verkopen noemen Egypte om die reden vaak de makkelijkste van de twee, wat de gebruikelijke rangorde omkeert.

Twee gewoonten drukken het in beide landen terug. Bepaal voordat u het hotel verlaat of dit een koopdag is, en zeg één keer duidelijk nee in plaats van drie keer beleefd – een vaag antwoord geldt in beide landen als de opening van een onderhandeling. En neem vanaf de eerste ochtend kleine biljetten mee. In Egypte beëindigt een klein biljet de meeste contacten binnen enkele seconden; op dag drie naar wisselgeld zoeken omdat u al uw briefjes op dag één heeft uitgedeeld, is precies hoe een kleine ergernis het ding wordt dat u zich herinnert.

Waar eet u beter?

In Marokko eet u beter, en het scheelt flink. Tajines die werkelijk langzaam gestoofd zijn, op vrijdag couscous, gegrilde sardines en verse vis aan de Atlantische kust, goed brood, serieus gebak, degelijke ingrediënten. Het eerlijke voorbehoud is de herhaling: de toeristenkaart in Marrakesh en Fez is een korte lus van tajine, brochettes en pastilla, en tien dagen daarvan zijn saai. Eet waar rijen staan, bestel mechoui als u het vindt, en gebruik de marktkramen.

Egyptisch eten is geen reden om te gaan, en wie iets anders beweert, wil u iets verkopen. Wat het goed kan, is goedkoop en vullend: koshari, ful medames, taameya van tuinbonen in plaats van kikkererwten, molokhia, gegrild vlees van de straattoonbank. In Caïro is dat werkelijk goed. Op de toeristenroute – hotelbuffetten in Luxor, volpension op een nijlschip – vervlakt het tot iets beiges en veiligs. Vegetariërs redden zich in beide landen prima.

Het gat is het grootst in het middensegment, en daar vinden de meeste vakantiemaaltijden plaats. Marokko heeft riadkeukens, een echte cafécultuur en in Marrakesh en Fez genoeg concurrentie om het niveau op peil te houden. Het Egyptische midden is dunner: Caïro heeft uitstekend eten voor wie ernaar zoekt, maar op de route langs Luxor en Aswan kiest u vooral tussen een hotelrestaurant en een toeristenrestaurant, en het halfpension aan boord van een nijlschip haalt de keuze helemaal weg. Is lekker eten voor u een wezenlijk onderdeel van een vakantie, dan is dat een rechttoe rechtaan punt voor Marokko.

Wat is goedkoper?

Ter plaatse is Egypte goedkoper. Het Egyptische pond heeft de afgelopen jaren sterk aan waarde verloren, dus eten, taxi's, binnenlandse vluchten en chauffeurs kosten in euro's weinig. De Marokkaanse dirham is een gereguleerde munt en stabiel, en de prijzen voor riads en restaurants in Marrakesh liggen dichter bij Zuid-Spanje dan bij een koopje. Het tegenwicht in Egypte zijn de entreeprijzen. Die zijn herhaaldelijk gestegen, worden per bezienswaardigheid geheven, en een dag in Luxor met drie of vier tickets telt op.

Bij de vluchten is het andersom. Marokko ligt vanuit de meeste delen van West-Europa drie tot vier uur vliegen, met prijsvechters die met elkaar concurreren. Egypte zit eerder rond de vijf uur, en buiten de charterroutes naar Hurghada en Sharm el-Sheikh betaalt u gewone lijndiensttarieven. Over een enkele week komen de twee totalen dicht bij elkaar uit. Egypte loopt pas duidelijk uit bij langere reizen, wanneer de kosten ter plaatse zwaarder wegen dan de vliegtickets.

De groepsgrootte beweegt het bedrag per persoon sterker dan de bestemming, en in Egypte het sterkst. Een privéauto met chauffeur en gids kost voor twee personen ongeveer evenveel als voor vier, dus vier mensen die delen betalen ieder merkbaar minder – een gezin van vier komt in Egypte vaak per persoon lager uit dan een stel. Marokko beloont groepsgrootte minder, omdat u daar een groter deel van de reis zelf invult en de vaste kosten die u deelt kleiner zijn. Alleenreizenden betalen in beide landen een opslag, en op een nijlschip kan de eenpersoonstoeslag oplopen tot de hele tweede kooi.

Voor een gevoel van de orde van grootte aan Egyptische kant: voor een week tot tien dagen ter plaatse komen de meeste offertes grofweg uit tussen 1.200 en 4.000 euro per persoon, zonder internationale vluchten, en die breedte zegt meer over uw eigen keuzes dan over het land. Welk van de twee u ook kiest: vraag schriftelijk om een uitsplitsing van wat er in het bedrag zit en wat u ter plaatse zelf afrekent. Twee prijzen die ver uit elkaar lijken te liggen, zijn vaak vrijwel gelijk zodra u de entreekaarten, de binnenlandse vluchten, de fooien en de losse onderdelen bij de goedkoopste optelt.

Waaraan geeft u ter plaatse werkelijk geld uit?

Beide landen draaien veel meer op contant geld dan West-Europa, en geen van beide munten koopt u eenvoudig voor vertrek. Het Egyptische pond is in de praktijk een gesloten munt, dus u wisselt harde valuta na de landing, en elk Egyptisch bedrag uit een artikel van een jaar of twee oud is waardeloos, omdat het pond fors is bewogen. Neem euro's of dollars mee in bruikbare, onbeschadigde biljetten en wissel ze daar. De dirham kent eveneens beperkingen, maar is een stabiele munt in plaats van een bewegend doel, en een prijs die u over Marokko leest, klopt daardoor veel vaker nog ongeveer.

Pinnen kan meer dan vroeger en minder dan u denkt. Caïro accepteert kaarten breed: hotels, supermarkten, apotheken, ketencafés, de meeste betere restaurants en een groeiend aantal kaartjesloketten. Buiten Caïro gaat u uit van contant geld en beschouwt u een werkend apparaat als meevaller. Marokko heeft dezelfde vorm: hotels, riads en betere restaurants nemen kaarten aan, in de oude medina's vrijwel niemand. Biedt een betaalautomaat in beide landen aan om in euro's af te rekenen, weiger dat dan en kies de lokale munt – die koers stelt de exploitant van het apparaat zelf vast, en hij valt altijd in uw nadeel uit.

Bij de fooien lopen de twee landen echt uiteen. Baksjisj is in Egypte geen beloning voor goede bediening, maar een deel van hoe mensen in het toerisme betaald worden, en het komt voortdurend terug. Op een begeleide dag met een privé-egyptoloog en een chauffeur houdt u ongeveer 15 tot 20 euro per persoon aan, plus 5 tot 10 euro per persoon per nacht op de rivier voor de gezamenlijke bemanningspot. Over tien Egyptische dagen is dat ruwweg 180 tot 220 euro per persoon en dus een echte begrotingsregel. Marokko verwacht ook fooien, maar minder vaak en met kleinere bedragen – en juist dat maakt het kostenverschil dat de prijzen ter plaatse openen weer een stuk kleiner.

Welk land laat zich makkelijker op eigen houtje bereizen?

Marokko, met afstand. Treinen verbinden Tanger, Rabat, Casablanca en Marrakesh, in het noorden zelfs met een hogesnelheidslijn, en de langeafstandsbussen zijn betrouwbaar en vooraf te boeken. Een huurauto is voor de Atlas en het zuiden realistisch. Frans werkt bijna overal, Engels is in toeristische plaatsen gangbaar. U kunt met een globaal idee en alleen de eerste nacht geboekt in Marrakesh landen, en de rest wijst zich vanzelf.

Egypte verzet zich tegen improvisatie. De afstanden zijn groot, de praktische verbindingen tussen Caïro, Luxor en Aswan zijn binnenlandse vluchten of de nachttrein, en u zonder chauffeur door Opper-Egypte verplaatsen kost dagen die u niet heeft. De monumenten hebben bovendien iemand nodig die kan lezen wat er op de muur staat; zonder dat vervaagt het ene beschilderde graf in het volgende. Daarom worden de meeste Egyptereizen vooraf geregeld via een organisator ter plaatse in plaats van online samengesteld. Zelf doen kan en is goedkoper; het verschil betaalt u in dagen.

Het diepere verschil zit in waaruit de reis is opgebouwd. Een Egyptische reis is een ketting van vaste boekingen – een binnenlandse vlucht, een schip met een vertrekdatum, een konvooi naar Abu Simbel, tijdvakken bij drukke sites – en vertraging ergens in die ketting kan nergens heen. Een Marokkaanse reis is een route die u tijdens het ontbijt herschikt. Die speelruimte is meer waard dan ze klinkt zodra het weer omslaat, een pas in de Atlas dichtgaat, of iemand gewoon moe wakker wordt en een dag niets wil.

Het bepaalt ook hoeveel van de vakantie u werkelijk in het land doorbrengt en hoeveel onderweg. Elke verhuizing in Egypte kost het grootste deel van een dag zodra u de luchthaventijd aan beide kanten meetelt, en daarom bevat een Egyptische reis van tien dagen geen tien dagen bezichtiging. De Marokkaanse ritten passen meestal binnen een ochtend, met als uitzondering de lange tocht over de Atlas naar de duinen. Heeft u weinig verlof en heeft u er een hekel aan dagen aan verplaatsen kwijt te raken, dan is dat een reëel argument, en het wijst één kant op.

Heeft u in een van beide landen een gids nodig?

In Egypte in de praktijk wel. De sites zitten vol betekenis waar u anders straal langs loopt, de bordjes vullen dat gat niet, en het verschil tussen een boeiende en een hete, sloffende ochtend in de Vallei der Koningen is meestal de persoon naast u. Een gids vervult daarnaast een tweede, minder verheven functie: hij vangt het verkopen, de kaartjesrijen en de transfers op voordat het u bereikt. De spijt over reizen zonder gids in Egypte ontstaat vrijwel altijd op de westoever van Luxor, op dag vier.

In Marokko is een gids optioneel en vaker nuttig per halve dag dan per week. De medina van Fez is het duidelijkste geval: die is werkelijk desoriënterend, en een erkende gids voor één ochtend bespaart u zowel tijd als de aandacht van het onerkende soort. Marrakesh heeft er geen nodig. Bij de Atlas en de woestijn krijgt u chauffeurs in plaats van gidsen, en de rest van het land legt zichzelf uit. Veel mensen die beide landen doen, nemen in Egypte een privégids met chauffeur en reizen in Marokko op eigen houtje – en dat is vaker het juiste antwoord dan niet.

Eén vraag is het waard om elke Egyptische organisator rechtstreeks te stellen voordat u prijzen vergelijkt: zitten er in het programma bezoeken aan papyrus-, albast- of parfumwinkels? Goedkope Egyptereizen worden regelmatig gesubsidieerd door de commissie die de gids op die bezoeken verdient, en een programma zonder die stops kost vooraf meer en aan het eind meestal minder. Het Marokkaanse equivalent is de rondleiding die in een tapijtshowroom eindigt. In beide landen kunt u simpelweg vragen die onderdelen te schrappen, en een fatsoenlijke aanbieder schrapt ze.

Wanneer gaat u, en beslist het seizoen voor u?

Egypte laat zich in getallen vastleggen, en dat maakt plannen eenvoudig. Luxor haalt overdag ongeveer 23 °C in januari, 29 °C in maart, 35 °C in april en 39 °C in mei, gevolgd door een zomerplateau van ruwweg 41 °C van juni tot en met augustus, en daarna 34 °C in oktober en 28 °C in november. Caïro ligt in elke maand enkele graden onder Luxor. Regen bestaat nauwelijks: Caïro komt op zo'n 20 mm per jaar. Die tien graden tussen maart en mei zijn het verschil tussen een volle ochtend op de westoever en een strooptocht bij zonsopgang gevolgd door een terugtocht naar binnen.

Marokko heeft meer weer en meer spreiding. Maart tot mei en september tot november zijn de aangename maanden in het binnenland; hoogzomer in Marrakesh en bij de duinen is heet, terwijl de Atlantische kust het hele jaar mild blijft en de standaarduitweg vormt. In de winter keert alles om: overdag is dat het prettige seizoen in het zuiden en in de woestijn, terwijl er in de Hoge Atlas sneeuw valt, passen dicht kunnen gaan en de woestijnnachten tegen het vriespunt aan zakken. Neem voor een winterse Marokkoreis een warme laag mee, ook als de voorspelling voor Marrakesh er vriendelijk uitziet.

Het praktische gevolg is dat Egypte in elk deel van het jaar een bruikbare bestemming heeft en Marokko meer bruikbare maanden in totaal. Is het Nijldal te heet, dan is de Rode Zee op haar best en verandert een Egyptereis eenvoudigweg van vorm: van tempels naar water. Marokko kent zo'n enkele uitlaatklep niet, maar heeft die ook niet nodig, omdat de kust, de bergen en de steden hun hoogtepunt op verschillende momenten bereiken. Liggen uw data vast op de zomervakantie, kies dan eerder Marokko en de Atlantische kust; liggen ze vast midden in de winter, dan eerder Egypte.

Eén datum raakt beide landen en schuift bovendien op. De ramadan begint elk jaar ongeveer elf dagen eerder en trekt daardoor langzaam door het goede seizoen heen. Sites en vervoer blijven gewoon draaien, maar openingstijden verschuiven, veel restaurants blijven overdag dicht, alcohol wordt lastiger te vinden en de sfeer na zonsondergang hoort tot het interessantste wat u in beide landen kunt meemaken. Het is geen reden om af te zeggen. Het is een reden om het vóór het boeken te weten in plaats van bij aankomst. Kerst en oud en nieuw vormen in beide landen de drukste en duurste twee weken van het jaar.

Welke woestijn is uw tijd waard?

De Marokkaanse Sahara is makkelijker te bereiken en sterk georganiseerd. Erg Chebbi achter Merzouga en Erg Chigaga voorbij M'Hamid zijn echte duinvelden, en de kampen lopen uiteen van tentzeil met matras tot bijna een hotel. Het addertje is het rijden. Merzouga ligt vanuit Marrakesh bijna een volle dag over de Atlas, en op de gebruikelijke lus van twee nachten zit u meer uren in het busje dan op het zand. Met tien dagen loont het. Met vijf niet, en de stenige Agafay-woestijn bij Marrakesh is een zwakke vervanger die als het echte werk wordt verkocht.

De woestijnen van Egypte zijn leger en vreemder, en veel minder mensen gaan erheen. De Witte Woestijn bij Farafra is een veld van door de wind gevormde krijtfiguren waartussen u slaapt. Siwa, vlak bij de Libische grens, heeft zoutmeren, bronnen en een eigen Berbertaal. De Grote Zandzee is serieus expeditiegebied. Dat alles vraagt terreinwagens, gidsen en op sommige plaatsen vergunningen, en voor de gebieden bij de westgrens gelden reisbeperkingen die veranderen – controleer dus het actuele reisadvies van het ministerie van Buitenlandse Zaken. Egypte heeft bovendien de Rode Zee, en Marokko heeft geen duikgebied dat daaraan kan tippen.

Wilt u één nacht in een duinkamp, dan wint Marokko op bereikbaarheid en Egypte op vreemdheid. Eén nacht bij Erg Chebbi levert de duinen, de stilte en de sterrenhemel op, en daar kwam u voor; de tweede nacht voegt vooral meer van hetzelfde toe tegen de prijs van opnieuw een lange rit. De westelijke woestijn van Egypte laat zich daarentegen helemaal niet aan een Nijlreis vastplakken – het is een aparte expeditie met eigen voertuigen, vergunningen en ritme, en ze hoort bij een tweede bezoek in plaats van geperst in een eerste. Is de woestijn werkelijk uw reden om te gaan, dan zit in dat onderscheid de hele beslissing.

Welke kust is beter, en welke bergen?

Dit is de meest eenzijdige categorie op deze pagina. Duiken in de Egyptische Rode Zee is van wereldniveau en goedkoop, en het water werkt mee: bij Hurghada ligt de zeetemperatuur rond 22 °C in januari en februari, 25 °C in april, 30 °C of meer van juli tot en met september en in oktober nog altijd 28 °C. Tel daar Sharm el-Sheikh, Dahab, Marsa Alam en El Gouna bij op, elk met een eigen karakter, en Egypte levert een tweede vakantie achter de eerste. Het is ook het mechanisme waarmee Egypte in de zomer bruikbaar blijft terwijl de tempels dat niet zijn.

De Marokkaanse kust is de Atlantische Oceaan, en die is koud. Essaouira is voor een paar dagen uitstekend – stadswallen, vissershaven, gegrilde sardines en een wind die er een surf- en windsurfplaats van heeft gemaakt – maar het is een plek om te lopen en te eten, niet om te zwemmen. Agadir is de gewone badplaats en functioneert als zodanig. Er is in Marokko niets dat onder water met de Rode Zee kan wedijveren, en serieus duiken bestaat er niet. Moet de vakantie horizontaal in warm water eindigen, dan is dat Egypte, zonder discussie.

Omgekeerd geldt hetzelfde voor de bergen. Marokko heeft een echt gebergte met de hoogste toppen van Noord-Afrika op anderhalf uur van Marrakesh, beloopbare dorpen in de uitlopers, de kloven van Todra en Dades langs de weg naar het zuiden, en meerdaagse trektochten voor wie daar zin in heeft. Egypte heeft daar buiten de Sinaï niets tegenover te stellen. De eerlijke vraag is dus niet welk land de betere kust heeft, maar welk tweede bedrijf u na het kijken wilt: warm water met een rif, of hoogte met een wandeling.

Welk land past bij gezinnen, en welk bij oudere reizigers?

Marokko is voor beide groepen het makkelijkste land, en om dezelfde redenen. De vlucht is korter, er zijn geen binnenlandse vluchten te halen, de ritten passen binnen een ochtend, en een mislukte dag eindigt bij het zwembad van een riad in plaats van in een bus. Er zijn minder bezienswaardigheden, wat als verlies klinkt totdat u reist met mensen die geen vierde monument in drie dagen willen. Kinderen krijgen doorgaans plezier in de soeks, het eten en de bergen, en een nacht in een woestijnkamp is het soort ervaring waar ze jaren later nog over beginnen.

De hitte is de factor die de meeste gezinsreizen beslist, en in de warme helft van het jaar beslist ze tegen Egypte. Een graf zonder luchtstroom bij 40 °C is geen ervaring waarover te onderhandelen valt, en van juni tot september zitten Luxor en Aswan daar regelmatig boven. Liggen uw data vast op de schoolvakantie, dan is dat een sterk argument voor Marokko, of anders voor de Egyptische Rode Zee in plaats van de Nijl. Oudere kinderen doen het in Egypte juist uitstekend, omdat de monumenten groot, dramatisch en makkelijk te bevatten zijn, en een goede gids een twaalfjarige vasthoudt op een manier die geen museumbordje haalt.

Voor wie slecht ter been is, is geen van beide landen vanzelfsprekend en zijn ze allebei te doen met planning. Egyptische graven hebben hellingen, treden, gladgesleten vloeren en stof, maar u bezoekt de sites één voor één met een auto ertussen, wat een dag rond zitten mogelijk maakt, en een privéchauffeur haalt bijna al het lopen weg dat niet de site zelf is. De Marokkaanse medina's zijn het lastigere probleem, omdat ze naar hun aard autovrij zijn: Fez bestaat uit trappen, hellingen en smalle stegen, en voorrijden tot aan de deur kan niet. Dat keert de gebruikelijke rangorde om, en het is de moeite waard het te weten voordat u een riad diep in de oude stad boekt.

Waar is elk land werkelijk slecht in?

De zwakke plekken van Egypte zijn bekend en grotendeels op te lossen. Het verkopen rond de grote monumenten is hardnekkig en staat met afstand bovenaan de klachtenlijst van eerste bezoekers. De gemiddelde maaltijd in een toeristenrestaurant is flauw. De klank-en-lichtshows zijn gedateerd en zonder bezwaar over te slaan. Alexandrië als dagtocht vanuit Caïro betekent ruwweg tweeënhalf tot drie uur rijden per richting voor een magere opbrengst. De goedkoopste nijlschepen zijn versleten, en het avondprogramma aan boord is op alle schepen bedroevend.

De zwakke plekken van Marokko zitten in de structuur en laten zich daardoor moeilijker omzeilen. De toeristenkaart herhaalt zichzelf. De medina's zijn uitputtend op een manier die een zwembad niet helemaal repareert, en de voortdurende handel op de achtergrond is de toegangsprijs en geen uitglijder. De afstanden naar de echte duinen zijn zo lang dat de meeste korte woestijntochten vooral uit rijden bestaan, en wat dichter bij Marrakesh als vervanging wordt verkocht, is niet hetzelfde. En is het de oude wereld die u raakt, dan heeft Marokko die eenvoudigweg niet, wat een reisprogramma ook belooft.

Eén tekortkoming delen ze, en die is van de bezoeker en niet van het land. Midden op de ochtend bij de beroemde plekken aankomen levert in beide landen en in elke maand de slechtste versie ervan op. De Vallei der Koningen, Abu Simbel, de leerlooierijen van Fez en het Jemaa el-Fna zijn allemaal beter in de vroegte of aan het eind van de dag, en alles daartussen is heter, voller en commerciëler. De twee landen verschillen in vrijwel alles en op dit punt in niets.

Hoe veilig voelt elk van beide landen?

Geen van beide landen hoort thuis op een lijst van gevaarlijke bestemmingen, en allebei steken ze zichtbaar moeite in de bescherming van hun toerisme, simpelweg omdat het een flink deel van de economie draagt. In Egypte is die inspanning nadrukkelijk aanwezig: gewapende politie bij de ingang van de sites, scanners in hotellobby's, controleposten langs de weg en op sommige woestijnroutes een konvooi, waaronder de vroege rit naar Abu Simbel. De een vindt dat geruststellend, de ander ongemakkelijk. Het is in elk geval de gewone aankleding van een Egyptereis en geen teken dat er iets is voorgevallen.

De Marokkaanse variant is stiller en ligt dichter bij Europees politiewerk, met toeristenpolitie in de grote medina's en twee decennia serieuze inspanning om de onerkende gidsen terug te dringen die Fez en Marrakesh ooit onaangenaam maakten. Geweld tegen bezoekers komt in beide landen zelden voor. Het reële risico in Marokko is zakkenrollerij in drukke medina's en soeks; de reële risico's in Egypte zijn hitte, uitdroging, maagklachten en verkeer, en niets dramatischers. Het Caïrose verkeer is zwaar en de manier waarop er wordt overgestoken, is niet de uwe.

Beide landen kennen bovendien gebieden waarvoor beperkingen gelden, en die veranderen. In Egypte gaat het doorgaans om de streken langs de westgrens en delen van de Sinaï; Marokko heeft zijn eigen gevallen. Lees voor beide landen het actuele reisadvies van het Nederlandse ministerie van Buitenlandse Zaken op Nederlandwereldwijd, en als Belgische reiziger dat van de FOD Buitenlandse Zaken: één keer voordat u geld vastlegt, en nog een keer vlak voor vertrek. Sluit daarnaast een verzekering af die werkelijk dekt wat u geboekt heeft – duiken, quads en trektochten boven een bepaalde hoogte vallen in een standaardpolis vaak buiten de dekking.

Soeks, winkelen en wat u mee naar huis neemt

Marokko wint dit ruimschoots, en het is een van de betere redenen om er heen te gaan. Tapijten en kelims, leer, keramiek uit Fez en Safi, lantaarns, arganolie, specerijen, babouches, en een ambachtstraditie die nog produceert in plaats van namaakt. Het addertje is dat elke prijs een onderhandeling is en dat het proces met opzet traag verloopt: muntthee, een gesprek, en een eerste prijs die nergens op slaat. De een vindt dit het mooiste deel van de reis en de ander raakt er leeg van, en het is goed om te weten tot welke groep u behoort voordat u een middag aan een tapijt uitgeeft.

Het Egyptische winkelaanbod is dunner. Khan el-Khalili in Caïro is een sfeervolle bazaar en een middag waard, en er is behoorlijk katoen, er zijn specerijen en er is goed werk in zilver en ingelegd hout als u voorbij de voorste rijen kijkt. Het meeste wat bij de monumenten wordt aangeboden, is massaproductie, en de albast- en papyruswerkplaatsen in goedkope reisprogramma's zijn commissiestops en geen ambacht. Het echte Egyptische souvenir is geen voorwerp, en wie u iets anders vertelt, werkt op percentage.

Twee praktische punten gelden voor beide landen. Iets werkelijk antieks is een juridisch probleem en geen koopje: de uitvoer van oudheden uit Egypte is een ernstig strafbaar feit, dus behandel elk voorwerp dat als oud wordt gepresenteerd als vals of als narigheid. En bepaal de vorm van uw bagage voordat u een tapijt koopt: verzending is meestal mogelijk, meestal duurder dan het genoemde bedrag, en soms het moment waarop een goede onderhandeling alsnog een slechte wordt.

Egypte of Marokko: waar eerst heen?

Voor een eerste reis naar Noord-Afrika is Marokko de zachtere landing. Kortere vlucht, eenvoudigere logistiek, beter eten, meer afwisseling in een week en een riad om u in terug te trekken wanneer de medina u heeft uitgeput. Voor iedereen die al eens ergens veeleisends is geweest, of wie het juist om de oude wereld te doen is, is Egypte de sterkere reis – en de reis waar mensen jaren later nog in detail over vertellen. Als uw interesse in het faraonische Egypte matig is, forceer die dan niet. Vier dagen graven gaan u niet bekeren.

Drie dingen die de knoop doorhakken. Duur: minder dan een week pleit voor Marokko, want de Egyptische route langs Caïro en de Nijl heeft tien dagen nodig om niet gejaagd aan te voelen. Seizoen: Luxor en Aswan zijn in juli en augustus meedogenloos, dus november tot maart is de verstandige Egyptische periode, terwijl Marokko bijna het hele jaar werkt als u koude nachten in de bergen accepteert. Gezelschap: kleine kinderen redden het beter in Marokko, waar een slechte dag aan het zwembad kan eindigen in plaats van in de bus. Wilt u ooit allebei: Marokko eerst.

Er is één tegenwerping die het aanhoren waard is, en ze geldt voor een bepaald type lezer. Is de oude wereld de werkelijke reden dat u überhaupt over Noord-Afrika nadenkt, dan loopt u met Marokko eerst het risico uw reis te besteden aan een land dat die vraag nooit ging beantwoorden. Egypte is bovendien de lichamelijk zwaardere van de twee, met de vroege starts, de hitte en het binnenlandse reizen, dus het doen zolang u er zin in heeft, is geen dramatische overweging maar wijst wel dezelfde kant op. Geen van beide keuzes sluit de andere uit: dit is een kwestie van volgorde en niet van uitsluiting.

Zijn Egypte en Marokko in een reis te combineren?

Ja, maar alleen per vliegtuig. Er is geen landverbinding: de grens tussen Algerije en Marokko is al decennia gesloten, en Libië is geen land dat reizigers doorkruisen. Een directe vlucht tussen Casablanca en Caïro duurt ongeveer vierenhalf uur. Overstappen via Europa of de Golf maakt er een volledige reisdag van. Met drie weken past het – ongeveer een week Marokko, tien dagen Egypte en een dag die onderweg verloren gaat. Alles daaronder: kies er een en doe het goed.

Combineert u ze, zet Egypte dan voorop. Het is de zwaardere helft – de vroege starts, de hitte, de lange dagen op de been, het verkopen rond de monumenten – en Marokko is het mildere land, met kortere ritten en dagen die u ongepland kunt laten. Een lange vakantie afsluiten met de makkelijke helft is een betere vorm dan andersom, en de dag die u aan de tussenvlucht kwijtraakt, doet midden in een reis minder pijn dan aan het eind. Caïro en Marrakesh liggen ongeveer 3.700 km uit elkaar, dus die dag valt niet weg te plannen.

Onder de veertien dagen wordt een van beide landen een tussenstop. Als bewuste keuze is dat prima – drie nachten Marrakesh na een Egyptische week is een verstandige afsluiting – en als onbedoelde keuze is het slecht, en precies dat gebeurt wanneer twee weken doormidden worden gedeeld en de reisdag uit één helft komt. Zit u dicht bij die grens, dan is de betere reis vrijwel altijd één land goed gedaan en het andere bewaard voor de volgende keer.