Hoeveel piramides zijn er in Egypte, en welke kunt u bezoeken?

Waarom het getal niet vaststaat

Drie redenen, en geen daarvan is slordigheid. De eerste is de definitie. Telt een piepkleine bijpiramide voor een koningin even zwaar mee als de piramide van Cheops? Op het plateau van Gizeh staat naast de drie grote een rij veel kleinere bijpiramides voor koninginnen en satellietbegravingen. Wie die meetelt, komt op een andere som uit dan wie alleen koningspiramides telt.

De tweede is de staat waarin ze verkeren. Sakkara alleen al herbergt ongeveer een dozijn koningspiramides in heel verschillende stadia van verval. Vanaf welk stadium een heuvel van puin nog als piramide meetelt, is een keuze en geen meting, en verschillende deskundigen maken die keuze verschillend.

De derde is dat het werk doorgaat. Sakkara is een van de actiefste opgravingslocaties van Egypte, berichten verschijnen regelmatig, en delen gaan open en dicht. Een totaalcijfer is daarmee een momentopname en geen feit. Waar een krantenkop iets als nooit eerder vertoond omschrijft, loont het sowieso om het gepubliceerde opgravingsverslag af te wachten voordat u de sterkste versie van de bewering gelooft.

Wat hieronder volgt, is daarom geen som maar een kaart. Eerst wat er in de verschillende tellingen door elkaar wordt gehaald, dan wat er op de drie bezoekbare plekken werkelijk staat, en ten slotte hoe u die plekken op een reisdag aan elkaar knoopt zonder ze alle drie half te zien.

Wat telt eigenlijk als piramide?

In vrijwel elke telling zitten minstens drie soorten bouwwerken door elkaar. De koningspiramide is het hoofdmonument: het graf van de heerser, het middelpunt van een compleet grafcomplex met dodentempel, processieweg en daltempel. De bijpiramide is een zelfstandig graf op veel kleinere schaal, doorgaans voor een koningin, en staat pal naast het hoofdmonument. De satellietpiramide is kleiner nog; over de vraag waarvoor die precies diende, zijn egyptologen het niet eens.

Het verschil in formaat is niet subtiel. Wie de drie soorten optelt, krijgt in Gizeh een getal boven de tien; wie alleen de koningspiramides telt, komt op drie. Beide antwoorden zijn juist, en geen van beide is misleidend zolang erbij staat wat er geteld is. Het probleem ontstaat pas als iemand één getal noemt en de telregel weglaat, en dat is precies wat de meeste bronnen doen.

Wat níet meetelt, is minstens zo verhelderend. De mastaba is een rechthoekig graf met een plat dak, in Gizeh en Sakkara in honderdtallen aanwezig en in straten uitgezet, en geen enkele lijst rekent die tot de piramides. Zou dat wel gebeuren, dan zou het getal exploderen. Ook uitgehakte rotsgraven, tempels en de zonneheiligdommen blijven erbuiten, hoezeer ze ook bij dezelfde grafvelden horen.

En dan is er nog de vraag welk bouwwerk als wat geldt. De trappiramide van Djoser bestaat uit zes steeds kleinere platforms op elkaar; de piramides van Gizeh hebben vlakke, gladde zijden. Beide heten piramide in elke lijst. Maar de vraag hoeveel echte piramides Egypte heeft, dus met gladde zijden, levert weer een ander getal op dan de vraag hoeveel piramides er in totaal staan. Wie de twee vragen door elkaar haalt, houdt twee cijfers over die elkaar lijken tegen te spreken terwijl ze allebei kloppen.

Wat er in Gizeh werkelijk staat

Drie grote piramides, een rij veel kleinere bijpiramides voor koninginnen en satellietbegravingen, de sfinx, meerdere tempels en een groot veld met mastabagraven voor ambtenaren en familieleden. Het complex is ruim een kilometer lang en loopt grotendeels bergop over zand en gebroken gesteente. De loopafstand wordt stelselmatig onderschat.

De Grote Piramide werd gebouwd voor Cheops en wordt gewoonlijk gedateerd rond 2560 v.Chr., waarbij dateringen uit het Oude Rijk een marge van tientallen jaren in beide richtingen hebben. Bij voltooiing was hij ongeveer 146 meter hoog en vandaag is hij zo'n acht meter lager, nadat hij zijn top en de gepolijste bekleding heeft verloren. De tweede piramide, gebouwd voor zijn zoon Chefren, oogt hoger dan hij is omdat hij op hogere grond staat, en draagt bij de top nog een kap van de oorspronkelijke bekleding.

De derde, gebouwd voor Mykerinos, is veel kleiner en krijgt een fractie van de aandacht. Zijn onderste lagen van graniet, onvoltooid gebleven, zijn twee minuten van uw tijd waard. Wie dus vraagt hoeveel piramides er in Gizeh staan, krijgt afhankelijk van de telwijze drie of ongeveer een dozijn als antwoord, en beide antwoorden zijn juist.

Die kap bij de top van de piramide van Chefren is bovendien het nuttigste stukje steen van het hele plateau. Loop naar de noordzijde en kijk omhoog: de overgang van ruwe, getrapte kern naar gladde, lichte huid is abrupt, en hij laat in één oogopslag zien hoe deze bouwwerken er ooit uitzagen. De ruwe trapvorm die u op de rest van het plateau ziet, is niet het ontwerp maar wat er na het weghalen van de bekleding van over is.

Sakkara: waar het idee begint

Sakkara is geen los monument maar een necropool van meerdere kilometers lang aan de woestijnrand, waar meer dan drieduizend jaar lang werd begraven, van de 1e dynastie tot in de Romeinse tijd. Naast de trappiramide liggen er ongeveer een dozijn koningspiramides in uiteenlopende stadia van verval, plus honderden privégraven en diep in de rots uitgehakte dierencatacomben.

De trappiramide van Djoser, gebouwd rond 2650 v.Chr., geldt als het vroegste grote bouwwerk in steen. Absolute dateringen zijn in deze periode schattingen, en deskundigen zitten een eeuw uit elkaar. Daarvoor waren Egyptische graven overwegend rechthoekige bouwwerken van leemstenen. Iemand besloot in plaats daarvan in gehouwen kalksteen te bouwen, en vervolgens zes steeds kleinere platforms op elkaar te stapelen, tot ongeveer zestig meter hoogte. Elke latere piramide, ook die van Gizeh, stamt van dit experiment af.

Daarom is Sakkara voor de telvraag de interessantere plek dan Gizeh. In Gizeh ziet u het resultaat, in Sakkara het begin, en daartussen ligt precies wat de getallen zo onrustig maakt: veel pogingen, waarvan sommige zijn blijven staan en andere heuvels zijn geworden.

Voeg daar het schaalverschil aan toe. Het terrein loopt van noord naar zuid langs de woestijnrug en laat zich in een middag niet van het ene eind naar het andere aflopen; tussen de grote onderdelen rijdt u. Een bezoek betekent dus kiezen welke graven u ingaat in plaats van alles te willen zien, en dat is meteen de reden waarom zoveel bezoekers Sakkara onderschatten. Ze zien één piramide en rijden weg, terwijl de plek uit tientallen monumenten bestaat.

Dahshur en Meidum: waar de vorm werd uitgewerkt

Dahshur ligt verder naar het zuiden en herbergt de knikpiramide en de Rode Piramide, beide van Snofru, die de 4e dynastie stichtte enkele decennia na Djoser en de vader van Cheops was. De knikpiramide verandert halverwege daadwerkelijk van hoek, hoogstwaarschijnlijk omdat het bouwwerk in de problemen zat, al wordt over de reden nog altijd getwist.

De Rode Piramide geldt doorgaans als de eerste geslaagde echte piramide, waarbij de piramide van Snofru in Meidum die uitspraak compliceert. Precies zulke gevallen zijn de reden dat tellingen uiteenlopen: het gaat niet alleen om hoeveel bouwwerken er zijn, maar ook om welk bouwwerk als wat geldt.

Voor bezoekers is Dahshur de aangename verrassing. Het is nog rustiger dan Sakkara, er zijn nauwelijks verkopers, en als de kamers open zijn, kunt u er een piramide op volledige grootte binnengaan, met een fractie van de rij die u in Gizeh zou hebben.

De knikpiramide is bovendien het enige bouwwerk in Egypte waar u een antieke bouwplaats van gedachten ziet veranderen. Het onderste deel stijgt steil, halverwege verandert de hoek, en het bovenste deel loopt duidelijk vlakker naar de top. Van veraf ziet dat eruit als twee piramides op elkaar. Van dichtbij ziet het eruit als een beslissing. De piramides van Gizeh tonen een opgelost probleem; Dahshur toont het probleem zelf, en dat is zeldzamer.

Van leemsteen naar trappiramide naar gladde zijden

De ontwikkelingslijn verklaart de onrustige getallen beter dan welke uitleg ook, want wat u telt zijn de resten van een experiment dat generaties duurde. Vóór Djoser waren Egyptische koningsgraven overwegend rechthoekige bouwwerken van leemstenen. De sprong naar gehouwen kalksteen en zes gestapelde platforms was zonder voorbeeld: niets op deze schaal was ooit ergens in steen geprobeerd.

Aan Imhotep, de hoogste ambtenaar van Djoser, wordt het ontwerp van het complex toegeschreven, vooral omdat zijn naam en titels op de sokkel staan van een ter plaatse gevonden beeld van Djoser. Dat is ongewoon goed bewijs voor zijn rang aan het hof, maar het bewijst niet dat hij de plannen zelf heeft getekend, en zorgvuldige egyptologen zeggen dat erbij. Zijn graf is nooit met zekerheid aangewezen, wat mede verklaart waarom er in Sakkara nog altijd wordt gegraven.

Het experimentele karakter is aan het bouwwerk af te lezen. De omheiningsmuren bootsen in steen de nissenindeling van leemsteen na. De zuilen zijn met de wanden verbonden in plaats van vrijstaand, wat gewoonlijk als voorzichtigheid wordt uitgelegd: niemand wist nog hoever men een stenen zuil op zichzelf kon vertrouwen. Plafonds zijn bewerkt alsof het gebundeld riet en palmstammen zijn. Dit is architectuur die oude materialen in een nieuw materiaal vertaalt en er nog niet van los durft te komen.

Enkele decennia later liet Snofru in Dahshur beide vervolgstappen bouwen, en tussen zijn bouwwerken en die van zijn zoon Cheops ligt nog geen mensenleven. In die korte spanne verschoof de vorm van getrapt naar glad, en van een constructie die halverwege van hoek moest veranderen naar een bouwwerk dat vierenhalf millennium later nog overeind staat. Alles wat mislukte of onvoltooid bleef, staat er nog steeds, meestal als heuvel — en juist die heuvels zijn de reden dat niemand u een betrouwbaar totaal kan geven.

Waar de piramides liggen, en waarom juist daar

Ze staan niet verspreid over Egypte maar geconcentreerd langs één strook: de westzijde van de Nijl, op de rand tussen woestijn en bouwland, ten zuidwesten en ten zuiden van het huidige Caïro. Dat is geen toeval. De westoever hoorde bij de doden, en de woestijnrand was de enige grond die niet onder de jaarlijkse overstroming stond en toch binnen bereik van de stad lag. Wie de plaatsing begrijpt, begrijpt meteen waarom alle bezoekbare piramides binnen één dagrit van Caïro liggen.

Memphis levert de verklaring. Memphis was de oude hoofdstad, en Sakkara is haar begraafplaats: alles waarvoor u ten zuiden van Caïro een dag opoffert, is gebouwd voor de mensen die daar hebben gewoond en geregeerd. Gizeh ligt aan de westelijke stadsrand van Caïro, Sakkara zo'n 30 kilometer ten zuiden van het centrum op een woestijnrug boven de palmengordel, Dahshur nog eens twintig minuten verder, en Memphis aan diezelfde weg.

Dat de piramides in lege woestijn staan, is een foto-effect en geen feit. In Gizeh reikt de stad tot aan de omheiningsmuur, en ook in de oudheid stonden de monumenten bewust op de grens van woestijn en bouwland in plaats van in het niets. Dat vooraf weten scheelt een teleurstelling op de parkeerplaats, want de beroemde beelden zijn allemaal met de rug naar Caïro gemaakt.

Praktisch heeft de ligging één gevolg dat uw dagindeling bepaalt: de plekken liggen aan dezelfde kant van de stad, maar ver genoeg uit elkaar dat u een chauffeur nodig hebt. Openbaar vervoer helpt daartussen niet, en het verkeer Caïro uit is onvoorspelbaar; de rit kan in beide richtingen ruim over een uur duren. Een vroege start levert u daarom meer op dan hij aan slaap kost.

Waarom er op een gegeven moment geen piramides meer kwamen

De piramidebouw is een afgebakend tijdvak, en dat is voor de telvraag belangrijker dan het lijkt. Een piramide is een wegwijzer: zij verraadt elke grafrover in het land precies waar de schat ligt, en de koningsgraven van het Oude Rijk waren binnen enkele generaties na de verzegeling leeggehaald. De koningen van het Nieuwe Rijk, vanaf ongeveer de zestiende eeuw v.Chr., kozen de omgekeerde aanpak: graven uitgehakt in een afgelegen woestijndal achter de Thebaanse rotswand, met verborgen ingangen in plaats van een gemarkeerde berg steen.

Dat dal is de Vallei der Koningen bij Luxor. Het heeft evenmin gewerkt tegen de rovers, maar de keuze verklaart wel waarom u in Opper-Egypte geen piramides aantreft. Boven het dal rijst bovendien een natuurlijke bergtop met een vrijwel piramidale vorm, wat als waarschijnlijke reden geldt voor de keuze van juist deze kom: de farao's kregen hun piramidesymbool zonder er zelf een te hoeven bouwen.

Voor uw reisplanning betekent dit een scherpe scheiding. Gizeh en Sakkara horen bij het Oude Rijk en zijn ruim duizend jaar ouder dan vrijwel alles wat u in Luxor en Aswan ziet. Wie Toetanchamon, Hatsjepsoet en de Vallei der Koningen op zijn lijst heeft, plant geen piramidedag maar een tweede, veel latere laag van dezelfde beschaving. De twee in de juiste volgorde bezoeken, eerst Caïro en dan het zuiden, maakt de reis leesbaar in plaats van repetitief.

En de piramides buiten Egypte?

U zult de bewering tegenkomen dat er buiten Egypte, in wat nu Soedan is, meer piramides staan dan in Egypte zelf. Die bouwwerken bestaan werkelijk, ze stammen uit een later tijdvak en horen bij een ander koninkrijk. Wij noemen er evenmin een aantal bij, om dezelfde reden als hierboven: een getal uit de tweede hand op een reispagina is een getal dat ooit fout wordt zonder dat iemand het merkt.

Voor uw vraag maakt het hoe dan ook niet uit. Ze liggen buiten Egypte en vallen daarmee buiten elke Egyptische telling, en op een Egyptische reisroute komt u er niet langs. De bewering duikt vooral op als weetje, en het enige wat ze werkelijk aantoont, is dat de piramidevorm niet exclusief Egyptisch was en na het Oude Rijk nog eeuwenlang navolging kreeg.

Welke kunt u realistisch bezoeken?

In de praktijk zijn het drie plekken: Gizeh, Sakkara en Dahshur. Ze liggen allemaal ten zuidwesten en ten zuiden van Caïro, ver genoeg uit elkaar dat u een chauffeur nodig hebt, want openbaar vervoer helpt daartussen niet. Alle drie fatsoenlijk zien is een lange dag.

Reken in Gizeh op drie tot vier uur voor het plateau zelf, meer als u kamers binnengaat. Voor Sakkara alleen zijn drie tot vier uur een realistisch minimum als u meerdere graven wilt betreden. Wie u vertelt dat hij Sakkara in negentig minuten heeft gedaan, heeft de trappiramide van een afstand gezien en is weer weggereden.

Hebt u maar een dag en wilt u het beroemde uitzicht, neem dan Gizeh. Hebt u er twee, verdeel ze dan over Gizeh en een combinatie van Sakkara en Dahshur, en zet de rustigere dag voorop. Wie in de volgorde Sakkara, dan Dahshur, dan Gizeh bezoekt, ziet het plateau ophouden een spektakel te zijn en veranderen in het resultaat van generaties hard ingenieurswerk.

Memphis is de vierde stop die op dezelfde weg ligt en in vrijwel elk dagprogramma meeloopt. Er staat een openluchtmuseum met een grote omgevallen kolos van Ramses II onder een speciaal gebouwd dak en een albasten sfinx. De kolos is werkelijk mooi, en om de sfinx loont een langzaam rondje; de rest is een bescheiden strooiing van blokken. Een half uur volstaat, en de stop helemaal schrappen om langer in Sakkara te blijven is een verdedigbare keuze en geen ketterij.

Een dagindeling die werkt

De ronde ten zuiden van Caïro verdient een vroege start en een vaste volgorde: Sakkara in de ochtend, wanneer het koeler is en de grafinterieurs het leegst zijn, daarna Dahshur, Memphis kort of helemaal niet. Spreek die volgorde met uw chauffeur af voordat u vertrekt. Staat Memphis aan het begin, dan verbruikt het het koele deel van de dag en komt u midden in de middaghitte bij de graven aan.

Voor Gizeh geldt een andere klok. Ga bij opening of in de laatste twee uur; het midden van de dag brengt de touringcars en de hitte tegelijk, en levert bovendien het slechtste licht van de dag op. Er is meer dan één ingang, en welke u neemt bepaalt de vorm van uw bezoek: van boven werkt u bergaf naar de sfinx toe, van onderaf klimt u. In de hitte is bergaf de betere volgorde, en het zet de sfinx en de daltempel aan het eind, waar ze horen.

Wat u beter niet doet, is Gizeh en het Groot Egyptisch Museum in dezelfde dag persen. Het museum vraagt drie uur als absolute ondergrens en beloont er vijf tot zes, het loopwerk binnen is lang en over harde vloeren, en dat achter een ochtend van vier uur zand en zon plakken levert twee halve bezoeken op. Hebt u twee dagen, zet het museum dan op de tweede, zodat benen en aandacht er fris voor zijn.

De eerlijke samenvatting in dagen: één dag is Gizeh en verder niets fatsoenlijks. Twee dagen zijn Gizeh op de ene en Sakkara met Dahshur op de andere, en dat is de verdeling die wij de meesten aanraden. Drie dagen brengen het Groot Egyptisch Museum erbij zonder dat er iets afvalt. Alles onder één dag is een fotostop, en daarvoor hoeft u de rit Caïro uit niet te maken.

En loont het om naar binnen te gaan?

De Grote Piramide in gaan: voor de meesten niet. Het binnenste kost extra bovenop het hoofdticket, en u krijgt daarvoor een lange, lage, stijgende gang waar u gebukt doorheen schuifelt, dan de Grote Galerij, dan een kale granieten ruimte met een stenen sarcofaag zonder deksel. Geen decoratie, geen inscripties, geen schat, en de lucht is heet en vochtig. Wie claustrofobisch is of last heeft van rug of knieën, slaat het zonder schuldgevoel over.

De Rode Piramide in Dahshur biedt een vergelijkbare afdaling en is meestal aanzienlijk leger. Het binnenste van de trappiramide was na de restauratie met een eigen ticket toegankelijk, maar de toegang in Sakkara verandert vaak en zonder veel aankondiging. Neem geen enkele lijst van wat open is als actueel aan, ook deze niet, maar vraag het op de dag zelf bij de kassa.

De mastabagraven bieden meer waar voor uw geld dan welk piramide-interieur ook. Die van de ambtenaren van het Oude Rijk in Sakkara bevatten reliëfs van een kwaliteit die u in de piramides van Gizeh niet zult vinden, waar het in wezen kale gangen zijn. Neem een zaklamp mee, want de verlichting is wisselend, en flitsen is verboden omdat het de pigmenten beschadigt.

Eén nuance voor wie tóch in een piramide wil hebben gestaan. De tweede en de derde piramide van Gizeh zijn vanbinnen eenvoudiger, korter en veel minder vol dan die van Cheops, en de rij ervoor is vaak een fractie. Gaat het u om de ervaring en niet om een bepaalde kamer, dan leveren de kleinere hetzelfde op met minder ongemak. Welke binnenkanten open zijn wisselt: het komt regelmatig voor dat er één dicht is voor conservering terwijl de andere twee toegankelijk zijn, en dat rooster wordt niet gepubliceerd in een vorm waarop u vanuit Nederland kunt bouwen.

Tickets en toegang: wat u ter plaatse regelt

Vrijwel elk piramide-interieur heeft een eigen kaartje, los van de entree voor het terrein. In Sakkara geldt dat ook voor het Serapeum en voor bepaalde graven, en die kaartjes worden bij de hoofdingang verkocht en niet bij het monument zelf. Beslis dus vóór de poort wat u wilt zien, want de terugweg over het terrein is lang en niemand vertelt u onderweg dat u het verkeerde kaartje hebt.

Wat er op enig moment open is, verandert vaak en zonder veel aankondiging: monumenten sluiten voor conservering, nieuw blootgelegde graven openen in hun plaats. Behandel geen enkele lijst als actueel, ook deze pagina niet. Vraag het op de dag zelf bij de kassa, koop daar in één keer alles wat u wilt, en wees wantrouwig tegenover iedereen die buiten een officieel loket kaartjes aanbiedt.

Neem kleine biljetten mee. Voor kleine diensten wordt op de terreinen een fooi verwacht, ook door de bewakers die graven van het slot halen, en wie een groot biljet niet gewisseld krijgt, betaalt te veel of belandt in een ongemakkelijke onderhandeling. Fotograferen kent per monument eigen regels die de afgelopen jaren meermaals zijn veranderd; voor sommige interieurs is een fototicket nodig, in andere zijn camera's helemaal verboden. Flitsen is overal verboden.

Wanneer u het best gaat

Oktober tot april is het aangename venster. De zomer is op alle drie de terreinen hard: open woestijn, vrijwel geen schaduw en grafinterieurs die de hitte vasthouden in plaats van ertegen te beschermen. In december en januari is het bij zonsopgang juist koel genoeg voor een jas, en dat is aangenamer dan het klinkt, want u begint hoe dan ook vroeg.

Kom in elk seizoen vroeg. Reisgroepen bereiken Sakkara meestal laat in de ochtend, op weg van of naar Gizeh, en tot dat moment hebt u de mastaba's vaak voor uzelf, met een bewaker die een hek opent en u daarna met rust laat. Op vrijdag is het in de ochtend voor buitenlandse bezoekers doorgaans rustiger en later op de dag drukker met lokale gezinnen. Schoolvakanties en Egyptische feestdagen vullen de terreinen.

Twee weersverschijnselen zijn het noemen waard. De chamsin-winden van het voorjaar kunnen stof brengen dat het licht vlak maakt en het fotograferen bederft; ze trekken meestal snel over. En de lucht boven Caïro is vaak dik, waardoor het verre uitzicht ook op een wolkeloze dag melkig kan zijn. Geen filter verhelpt dat, en het is een van de weinige dingen aan een piramidedag waar planning niets aan verandert.

Met kinderen of met beperkte mobiliteit

Beide groepen zijn het meest geholpen met een plan voor de ondergrond in plaats van voor de monumenten. Het terrein bestaat uit zand, los gesteente en gebroken groevebodem, op een helling, zonder schaduw en met flinke afstanden tussen de dingen waarvoor u kwam. Rolstoelen komen buiten de verharde toegangszones slecht vooruit, en de route tussen de onderdelen is te voet steeds langer dan op de kaart.

De binnenkanten van de piramides zijn voor geen van beide groepen geschikt, en dat is geen overdreven voorzichtigheid. De gangen zijn laag, steil en plaatselijk onverlicht, en er is geen uitweg dan terug langs iedereen die naar beneden komt. Wie een hartaandoening heeft, moeilijk ademt, rug- of knieklachten heeft of werkelijk niet tegen besloten ruimten kan, mag daar zonder meer nee tegen zeggen.

Wat wel werkt: kom bij opening als het koel is, gebruik de auto om tussen de onderdelen te wisselen in plaats van alles te belopen, houd het bezoek op twee uur en laat de kamelen iets zijn om naar te kijken in plaats van op te zitten. Kinderen halen doorgaans meer uit de sfinx en uit de beschilderde scènes in de mastaba's dan uit de piramides zelf, die van dichtbij abstract zijn; in Sakkara vinden jongere kinderen de dierencatacomben en het Serapeum vaak spannender dan de reliëfs. Neem meer water mee dan u denkt nodig te hebben, plus hoed en dichte schoenen — de bodem is scherp en zanderig, en sandalen zijn een fout.

De verhalen die u rond het getal tegenkomt

Rond de piramides circuleert meer stellige onzin dan rond enige andere plek in Egypte, en een deel ervan gaat juist over aantallen: verborgen piramides, verzwegen vondsten, een onthulling die er elk moment aankomt. De nuchtere versie is dat er werkelijk regelmatig nieuws uit Sakkara komt, dat nieuw blootgelegde graven vaak in uitstekende staat verkeren omdat ze een eeuw toerisme bespaard bleven, en dat een krantenkop bijna altijd stelliger is dan het opgravingsverslag waarop hij teruggaat.

De vondsten in de Grote Piramide van de afgelopen jaren zijn daar een goed voorbeeld van. Niet-invasief beeldonderzoek meldde een grote, tot dan onbekende holte boven de Grote Galerij, en een korte gang achter de chevronblokken op de noordzijde is bevestigd en met een endoscoop bekeken. Beide zijn echt. Geen van beide is toegankelijk voor bezoekers, en in geen van beide lag een schat. Zo ziet echte archeologie eruit: lege ruimten, zorgvuldig in beeld gebracht, nog altijd onderwerp van discussie.

De theorieën over verloren beschavingen en bouwdata van vóór de ijstijd delen één zwakte, en die is voor de telvraag precies de kern. Ze vragen erom dat de hele ontwikkelingslijn wordt wegverklaard: de steengroeven op het plateau zelf, de arbeidersnederzetting ernaast, de mislukte hoek van de knikpiramide, de onvoltooide piramides. Juist de bouwwerken die de tellingen zo lastig maken, zijn het bewijs dat Egypte deze vorm met vallen en opstaan heeft geleerd.

Het juiste antwoord op dit alles is beleefde, opgewekte scepsis, en dat geldt ook voor het getal zelf. Wie u zonder aarzeling vertelt hoeveel piramides Egypte telt, heeft de vraag niet begrepen of hoopt dat u dat niet doet. De bruikbare versie is de lijst van plekken: Gizeh, Sakkara, Dahshur en Meidum. Daarvan zijn er drie te bezoeken, en die drie samen vertellen het hele verhaal, van het eerste stenen experiment tot het bouwwerk dat vierenhalf millennium later nog overeind staat.