Luxor-tempel: een eerlijke gids voor uw bezoek

Wat is de Luxor-tempel?

De Luxor-tempel is een tempel uit het Nieuwe Rijk aan de oostoever van de Nijl, begonnen onder Amenhotep III zo'n 3.400 jaar geleden en ongeveer een eeuw later uitgebreid door Ramses II. Hij staat in het centrum van het huidige Luxor, ingeklemd tussen de corniche aan de ene en de stad aan de andere kant. Hij was gewijd aan Amon in een bijzondere lokale vorm, Amenemope, maar het gebouw werd minder gevormd door de dagelijkse cultus dan door één enkel jaarlijks feest.

De plattegrond is rechtlijnig, en dat is een deel van de charme. U komt door de pyloon van Ramses II zijn open hof binnen, loopt door een colonnade van kolossale zuilen, steekt de zonnige hof van Amenhotep III over en eindigt in een groep schemerige binnenvertrekken. Eén as, één richting, geen doolhof. Na Karnak, waar bezoekers geregeld verdwalen en het opgeven, is die helderheid een verademing.

De antieke naam van de plek laat zich vertalen als zoiets als het zuidelijke heiligdom, en dat is het nuttigste om in uw hoofd te houden. Hij was de zuidelijke tegenhanger van Karnak, ruim twee kilometer verderop, en hij was nooit bedoeld om op zichzelf begrepen te worden. De twee gebouwen vormden een paar, verbonden door een weg en door een processie. Wie de een zonder de ander ziet, leest een halve zin.

Waar hij ligt, en hoe u er komt

De tempel ligt pal achter de corniche in het centrum, met de Nijl aan de ene kant en de soek en de hotelstrook aan de andere. Bijna elk hotel op de oostoever ligt op een kwartier lopen, en daar draait het bij deze plek om. Anders dan bij elke andere grote bezienswaardigheid rond Luxor hebt u geen chauffeur, geen gids en geen vertrektijd nodig. U hebt schoenen nodig.

Slaapt u op de westoever, dan steekt de lokale veerboot in een paar minuten over voor de prijs van een kop koffie, en hij zet u vlak bij de tempel af. Daarmee blijft een avondbezoek ook van de overkant haalbaar. Privémotorbootjes varen dezelfde oversteek op afroep, voor aanzienlijk meer geld. De verkeersbrug ligt enkele kilometers ten zuiden van het centrum, dus met de auto oversteken kost twintig tot dertig minuten per rit — voor een korte avond zonde van de tijd.

Koetsiers werken de corniche stevig af en bieden aan u het korte stuk van de hotels naar de poort te brengen. Ziet het paard er goed onderhouden uit, dan is het een prettige manier van aankomen. Spreek de prijs en de route af voordat u instapt, en maak duidelijk of het bedrag per persoon of per koets geldt, want juist die onduidelijkheid is de bron van vrijwel elke ruzie. Lopen gaat meestal toch sneller.

Wie bouwde wat, en waarom de voorhof scheef staat

Twee koningen zijn goed voor vrijwel alles wat u ziet. Amenhotep III bouwde de achterkant: de binnenste heiligdommen, de zaal ervoor, de fraaie zonnehof met zijn dubbele zuilenrijen, en de grote colonnade die ernaartoe leidt. Dat is de oudere en beter geproportioneerde helft, en uitgerekend die helft lopen de meeste bezoekers het snelst door, omdat ze na het spektakel aan de voorkant komt.

Ramses II bouwde de voorkant: de pyloon, de kolossen, de obelisken en de grote open hof erachter. Zijn werk is groter, luider en minder verfijnd, wat een eerlijke samenvatting is van zijn bouwprogramma in heel Egypte. Hij liet bovendien overal zijn naam diep in de steen uithakken, een gewoonte die Ramessidisch werk makkelijk herkenbaar maakt en moeilijk sympathiek.

Ga midden in de tempel staan en kijk terug langs de as. De voorhof staat niet haaks op de rest van het gebouw; hij knikt. De gangbare verklaring, die de meeste egyptologen aanvaarden, is dat het oudere heiligdom in de noordwesthoek van die hof er al stond en niet mocht wijken, zodat de nieuwe hof er schuin omheen werd gelegd. Die kleine drievoudige kapel is een rustplaats, waar de heilige barken tijdens de processie werden neergezet, en ze is ouder dan alles wat Ramses eromheen zette.

Het is tien seconden aandacht waard, want het vertelt iets waars over Egyptisch bouwen. Dit waren geen monumenten die één keer werden opgericht en daarna met rust gelaten, maar werkende religieuze machines, eeuwenlang aangepast, uitgebreid en omzeild door mensen die de riten draaiende moesten houden terwijl de bouwers binnen waren.

Waar diende hij eigenlijk voor?

Hij werd gebouwd rond het Opet-feest. Eén keer per jaar verliet het cultusbeeld van Amon Karnak richting Luxor-tempel, afhankelijk van het tijdvak over het water of over de processieweg, in riten die de meeste egyptologen lezen als vernieuwing van het goddelijke aspect van de koning en daarmee van zijn aanspraak op de heerschappij. Dat verandert uw blik. De reliëfs langs de grote colonnade zijn geen decoratie, maar een beeld-voor-beeld verslag van de stoet, tot en met de mensenmassa's en de muzikanten.

Het feest groeide mee met het vertrouwen dat Egypte erin stelde. In het vroege Nieuwe Rijk duurde het een dag of wat; tegen de Ramessidische tijd was het uitgedijd tot weken, met brood en bier voor de menigte op kosten van de kroon. Dit was de staat die zichzelf aanprees. Een koning wiens heerschappij in het openbaar werd vernieuwd, voor de ogen van een stad die voor de gelegenheid was gevoed, was een koning van wie iedereen de legitimiteit had gezien.

Dat verklaart ook de vorm van het gebouw. Een tempel voor één aankomst per jaar heeft meer behoefte aan een processieroute dan aan werkruimte, en daarom leest de Luxor-tempel als een lange gang met kamers aan het eind, in plaats van als het uitdijende instituut dat Karnak werd. De grote colonnade is geen verbindingsgang tussen twee tempeldelen — ze is waar de hele tempel om draait.

Een wandeling van voor naar achter

Vanaf de ingang staat u eerst voor de pyloon van Ramses II, met de Kadesh-reliëfs over de volle breedte en de kolossen en de overgebleven obelisk ervoor. Neem er vijf minuten voor op afstand voordat u doorloopt, want de gevel is ontworpen om van verder weg te worden bekeken dan het moderne pad toelaat.

Door de poort komt u in de hof van Ramses, een rechthoek van dubbele zuilenrijen met koningsbeelden ertussen, de moskee hoog in de oostelijke muur en het oudere barkenheiligdom in de verre hoek. Dit is het drukste deel van het terrein en de plek waar reisgroepen het langst blijven staan. Is het er vol, loop dan door en kom later terug.

Dan volgt de grote colonnade: veertien zuilen in twee rijen, ruwweg twintig meter hoog, met open papyruskapitelen. Kijk hier naar de wanden opzij in plaats van omhoog naar de zuilen. De Opet-processie loopt er in beide richtingen langs — op de ene wand op weg naar Luxor, op de andere terug naar Karnak — met boten, soldaten, dansers, acrobaten en runderen die naar het offer worden gedreven. Het is het levendigste snijwerk van Luxor, en de meeste mensen lopen er in anderhalve minuut doorheen.

Daarachter ligt de zonnehof van Amenhotep III, open naar de hemel en aan drie zijden omringd door zuilen: de best geproportioneerde ruimte van het gebouw en de beste plek om even te zitten. Vervolgens een zuilenzaal, en dan de binnenvertrekken — de offerkapel, het onder Alexander de Grote herbouwde barkenheiligdom met een eigen vrijstaande kamer binnen het oudere sanctuarium, de geboortekamer opzij, en de Romeinse kamer met beschilderd pleisterwerk.

Dat is de hele route. Er zijn geen vleugels en geen omwegen, en juist daarom bevalt deze plek mensen die er niet van houden om langs een monument te worden geloodst. Raakt u de draad kwijt, loop dan terug naar de middenas en ga verder in de richting waarin u liep.

De geboortekamer, en waarom een koning die nodig had

Aan de zijkant van het binnenste deel ligt een kamer met de goddelijke geboorte van Amenhotep III: de god Amon die de koningin bezoekt, het kind dat gevormd wordt, de pasgeborene die aan de goden wordt getoond en gezoogd. Het is een claim, geen herinnering. De koning stelt dat hij door de god zelf is verwekt en dus niet alleen op de troon werd gezet, maar ervoor geboren is.

Die claim verklaart waarom de kamer uitgerekend in dit gebouw zit. In de Luxor-tempel werd het koningschap jaarlijks vernieuwd, dus hoorde het betoog over de goddelijke herkomst van de koning hier thuis en niet in Karnak. Het verklaart ook waarom latere heersers hun namen aan de tempel bleven toevoegen. Wie de Opet-processie beheerste, beheerste de ceremonie die een farao legitiem maakte, en dat gaf niemand vrijwillig op.

Het snijwerk is fijn, maar de kamer is klein, schemerig en makkelijk over het hoofd te zien, en ze komt aan het eind van het bezoek, wanneer de aandacht meestal op is. Vindt u dit belangrijk, doe dan eerst de binnenvertrekken en werk tegen de looprichting in terug. Het complex is klein genoeg dat de route omdraaien u niets kost.

Hoe hangt hij samen met Karnak?

Via een geplaveide processieweg met sfinxen aan weerszijden, die over zo'n 2,7 kilometer tussen beide tempels loopt. De meeste sfinxen die u ziet, stammen uit de regeerperiode van Nectanebo I, zo'n duizend jaar na het begin van de bouw in Luxor, ook al is de route zelf veel ouder. Die op het Luxor-deel hebben mensenhoofden; de ramskoppen horen bij het Karnak-einde. De allee werd over tientallen jaren in etappes vrijgelegd en in 2021 officieel heropend.

De hele allee aflopen klinkt beter dan het is. Het is een verdiepte corridor onder straatniveau zonder schaduw, met dezelfde sfinx honderden keren herhaald en weinig uitgangen. Bij koel weer en vroeg op de dag is het een mooie wandeling van ruim onder het uur. Bij echte warmte is het een kwelling. De toegangen zijn sinds de heropening veranderd, check dus ter plaatse welke poorten open zijn voordat u er te voet aan begint.

Er is een tussenweg waar bijna niemand aan denkt. Loop vanaf de kant van de Luxor-tempel de eerste twee- tot driehonderd meter, waar de allee het best bewaard is en u het gevoel van naderen krijgt waarvoor de antieke route was aangelegd, en keer dan om. Dat kost tien minuten, het kost niets, en het levert negen tiende op van wat de hele wandeling oplevert.

Waarom staat er maar één obelisk?

De voorkant van de tempel is Ramses II die zichzelf aankondigt. Een reusachtige pyloon met zijn versie van de slag bij Kadesh, een patstelling die hij overal als triomf liet afbeelden, met daarbij zittende en staande kolossale beelden van de koning en oorspronkelijk een paar obelisken. Er staat er nog maar één, zo'n 25 meter roze graniet. De andere werd in de jaren 1830 afgebroken, een geschenk van de Ottomaanse onderkoning Muhammad Ali aan Frankrijk, en op de Place de la Concorde in Parijs weer opgericht. Frankrijk gaf zijn aanspraak op de overgebleven obelisk in 1981 op.

Kijk hier op grondniveau. Het paar was niet precies even hoog, en de opstelling ving dat op, zodat ze vanaf de toegang gelijk oogden. Een kleine enscenering waar de meesten achteloos aan voorbijlopen. Doe ook een paar stappen terug aan de kant van de corniche, zodat u iets ziet van wat een antieke bezoeker zag die van de rivier kwam in plaats van door een tickettourniquet.

Ook de Kadesh-reliëfs op de pyloon zijn een paar minuten waard, mits u ze leest als propaganda en niet als verslaggeving. De slag werd geleverd tegen de Hettieten in het huidige Syrië, ze eindigde zonder duidelijke winnaar en leverde een van de oudste bewaarde vredesverdragen tussen twee staten op. Daarvan staat niets op de muur. Wat er wel staat, is de koning alleen in zijn strijdwagen, reusachtig, vijanden uiteendrijvend. Het oudste soort persbericht.

Waarom staat er midden in de tempel een moskee?

De moskee van Abu al-Haggag zit boven op de hof van Ramses, met een deur die meters boven de bestrating in de lucht hangt. Dat is geen ontwerpidee. Eeuwenlang lag de tempel bedolven onder het puin van de stad die eroverheen was gebouwd, en de moskee ontstond op het toenmalige grondniveau. Toen archeologen de hof in de negentiende en twintigste eeuw vrijgroeven, lieten ze de moskee staan waar ze stond.

Dit is het interessantste aan deze plek en precies wat reisgroepen overslaan. Hetzelfde gebouw was faraonische tempel, Romeins militair hoofdkwartier met een beschilderde kamer voor de keizercultus, christelijke kerk en een moskee die tot vandaag in gebruik is. Van elk daarvan zijn sporen te zien. Zoek de Romeinse muurschilderingen in de kamer achter de zonnehof en het christelijke en latere hergebruik rond de eerste hof. Weinig plekken dragen zo veel religiegeschiedenis op één en hetzelfde grondvlak.

De moskee eert een middeleeuwse heilige die er begraven ligt, en ze is geen museumstuk. Er wordt dagelijks gebeden, en dat gebeurt al zo'n achthonderd jaar — langer dan de meeste Europese kathedralen er staan. Het vrijleggen van de tempel eronder begon in de jaren 1880 en ging in etappes tientallen jaren door, en bij elke etappe moest iemand beslissen wat bleef staan. Dat de moskee boven de uitgegraven hof is blijven hangen, was hoe u het ook bekijkt de juiste keuze.

De Romeinse kamer waar bijna iedereen langsloopt

In de late Romeinse tijd lag de tempel binnen een legioensfort, en het leger bouwde een zaal bij het heiligdom om tot ruimte voor de keizercultus. De Egyptische reliëfs op de muren werden overgepleisterd en beschilderd met figuren van de keizers, en aan het eind van de kamer werd een nis uitgehakt. Lange tijd waren de schilderingen nauwelijks zichtbaar onder vuil en latere schade; restauratiewerk heeft ze weer leesbaar gemaakt.

Het is een merkwaardige ruimte om in te staan. Op één wand ziet u Romeinse verf en, waar die is afgevallen, het faraonische snijwerk eronder: ruim duizend jaar verschil op dezelfde vierkante meter steen. Nergens anders in Luxor liggen de lagen van de Egyptische geschiedenis zo onomwonden voor u.

Het is tegelijk het makkelijkst te missen onderdeel, want het ligt voorbij het punt waar de meeste groepen omkeren en het oogt op het eerste gezicht onbeduidend. Vraag er gericht naar. Reist u zonder gids, neem de binnenvertrekken dan traag door en zoek naar beschilderd pleisterwerk in plaats van naar snijwerk.

De beelden die onder de vloer lagen

In 1989 werd onder de bestrating van de zonnehof een depot met beelden gevonden: ruim twintig stuks, in de oudheid in een kuil gelegd en daar achtergelaten, in opmerkelijke staat omdat ze nooit blootgesteld zijn geweest. Het mooiste is een kwartsieten beeld van Amenhotep III, en dat behoort tot de beste beeldhouwkunst die het Nieuwe Rijk heeft nagelaten.

Waarom ze begraven werden, is niet helemaal opgehelderd. De waarschijnlijkste lezing is opruimen en geen paniek: tempels stapelden eeuwenlang votiefbeelden op, weggooien kon niet omdat ze heilig waren, dus werden ze met respect ter plekke begraven. Hoe dan ook betekent het dat de tempel nog binnen een mensenleven grote vondsten opleverde. Het onthouden waard wanneer een gids u vertelt dat hier al tweehonderd jaar alles bekend is.

De beelden staan niet in de tempel. Ze staan in het Luxormuseum, een stuk noordwaarts langs de corniche: klein, goed ingericht, fatsoenlijk verlicht, te weinig bezocht, en in ongeveer een uur te doen. De combinatie maakt een goede late middag — het museum zolang de hitte nog hangt, de tempel zodra de lampen aangaan. Het is het verstandigste gebruik van een middag in Luxor waar bijna niemand op komt.

Is de Luxor-tempel in het donker beter?

Ja, en niet zo'n beetje ook. De verlichting is laag geplaatst en valt schuin, zodat snijwerk dat onder de middagzon als grijze ruis oogt, in het donker leesbaar wordt. De zuilen van de grote colonnade, zo'n twintig meter hoog, zien er eindelijk uit zoals ze bedoeld waren. Het lawaai van de stad valt weg. In de zomer is de avond bovendien het verschil tussen een aangenaam uur en echte kwelling.

Twee eerlijke kanttekeningen. Een klank- en lichtshow is hier niet; die is in Karnak, en de meningen erover zijn verdeeld. En de sluitingstijden schuiven met het seizoen en met de ramadan, check de avondtijden dus op de dag zelf ter plaatse, in plaats van te vertrouwen op een schema van internet. Fotograferen is er in het donker bovendien lastiger dan de meesten verwachten. Neem iets mee dat bij weinig licht werkt, of neem genoegen met wat een telefoon oplevert.

Nog een kleiner punt. De binnenvertrekken zijn bij daglicht al schemerig en in het donker schemeriger, en juist de beschilderde Romeinse kamer verliest detail zodra de zon eraf is. Zijn die voor u belangrijk, ga dan één keer aan het eind van de middag en één keer na donker, of neem genoegen met een avondbezoek dat over de grote ruimtes gaat en niet over het fijne werk achterin.

Hoeveel tijd moet u uittrekken?

Voor de meesten is negentig minuten genoeg. Een uur als u stevig doorloopt en weinig leest. Twee uur als u de reliëfs, de moskee, de Romeinse kamer en tijd om te zitten wilt. Het is een compact complex met één route erdoorheen, dus het risico dat u een vleugel mist, is klein. Voorbij tweeënhalf uur kijkt u dezelfde steen een tweede keer aan, tenzij u serieus fotografeert.

Ter vergelijking: Karnak heeft twee tot drie uur nodig om fatsoenlijk te doen, en beloont drie. Dat verschil is precies de reden waarom de twee tempels aan weerszijden van dezelfde dag horen en niet naast elkaar in dezelfde ochtend. De Luxor-tempel is de korte, scherpe van de twee. Behandel hem als het avondprogramma in plaats van als het volgende punt op een lijst, en hij werkt aanzienlijk beter.

Tickets, openingstijden en betalen

Kaartjes koopt u aan de poort. Prijzen in Egypte bewegen mee met het pond en met periodieke officiële verhogingen, dus beschouw elk bedrag dat u online vindt — ook op de sites van touroperators — als een indicatie en niet als actueel. Egypte duwt zijn grote bezienswaardigheden richting kaartbetaling, maar terminals haperen en apparaten liggen eruit, dus neem een pinpas mee én genoeg contant geld voor de entree van uw hele gezelschap.

De openingstijden zijn ruim, doorgaans van de vroege ochtend tot ver in de avond, maar het sluitingsuur verschuift met het seizoen en tijdens de ramadan, wanneer het dagritme van het hele land opschuift. Bevestig de avondtijden op de dag zelf, aan de poort of via uw hotel, in plaats van te vertrouwen op een gedrukt schema. Om half negen aankomen voor een sluiting om negen uur is geen avondbezoek.

Fotograferen mag en een telefoon is prima. Voor statieven is doorgaans een vergunning nodig, en drones zijn bij een plek als deze niets om te proberen. Verkopers werken de aanloop naar de poort af en niet het terrein zelf, en een vriendelijk maar beslist nee beëindigt het gesprek. Binnen is geen bruikbaar café, dus neem overdag water mee.

Karnak en Luxor-tempel op dezelfde dag of apart?

Doe ze allebei op dezelfde dag, maar niet direct na elkaar. Karnak in de vroege ochtend, wanneer het licht laag staat en de bussen er nog niet zijn, dan een lange pauze door de hitte van de dag heen, dan de Luxor-tempel in de avond. Dat is de dag met de beste verhouding tussen moeite en opbrengst in Luxor, en hij kost niets extra. De gebruikelijke fout is Karnak om negen uur en de Luxor-tempel om elf, wat u twee hete uren en tempelmoeheid vanaf de tweede poort oplevert.

Hebt u drie of meer dagen aan de oostoever, dan is opsplitsen verdedigbaar. Karnak verdient een trage eigen ochtend, en de Luxor-tempel twee keer bezoeken — één keer overdag om de plattegrond helder te lezen, en één keer in het donker — benut een middag beter dan de meeste aangeboden dagtochten. Of u met één ticket opnieuw naar binnen mag, vraagt u beter aan de poort voordat u erop rekent.

De volgorde doet meer ter zake dan het gat ertussen. Karnak eerst geeft u de reusachtige, verwarrende versie van een Egyptische tempel, en de Luxor-tempel daarna leest als de heldere. Doet u het andersom, dan oogt de Luxor-tempel bescheiden, omdat u nog niet hebt gezien waarop hij het kleinere, beter geordende antwoord is.

Als u met een nijlcruise aankomt

Cruiseschepen meren aan op de oostoever, vaak met meerdere schepen naast elkaar, en Luxor is de eerste of de laatste halte van de vaart. Dat betekent doorgaans één samengeperste ochtend op de westoever, Karnak met een groep en een vertrektijd, en avonden aan boord. De Luxor-tempel is dan het punt dat sneuvelt, of dat in veertig hete minuten tussen twee andere dingen wordt geperst.

Dat hoeft niet. De tempel ligt op loopafstand van de meeste aanlegplaatsen, hij is 's avonds open, en het schip vaart die nacht toch nergens heen. Het avondprogramma aan boord laten schieten en tien minuten lopen naar een verlichte tempel is de beste beslissing die een cruisepassagier in Luxor kan nemen, en ze kost één entreekaartje.

Het enige dat u vooraf moet nagaan, is het programma van uw eigen schip voor die avond, zeker op een aankomst- of vertrekavond, wanneer er een briefing, een vast dineruur of een vroege start de volgende ochtend kan zijn. Vraag het aan de cruisemanager in plaats van het aan te nemen, en check de sluitingstijd van de tempel apart.

Waar hij past in twee of drie dagen Luxor

Twee volle dagen is het werkbare minimum voor Luxor: één ochtend op de westoever voor de graven en Hatsjepsoet, één middag en avond op de oostoever voor Karnak en de Luxor-tempel. In dat schema is de Luxor-tempel het laatste wat u op dag twee doet, na donker, en daar hoort hij ook thuis. Hij is bovendien de juiste invulling van een aankomstavond als u laat arriveert en nog energie over hebt.

Drie dagen is het comfortabele aantal en geeft ruimte om de Luxor-tempel twee keer te bezoeken. Die extra dag levert meestal de Vallei der Koninginnen of Deir el-Medina op, een uur in het Luxormuseum en een trager tempo door de hitte. Medinet Haboe is de tempel op de westoever die het meest de moeite waard is om toe te voegen, als u trek hebt in nog één.

Eén dag Luxor betekent meedogenloos kiezen, en het eerlijke antwoord is dat de Luxor-tempel die schifting beter doorstaat dan de meeste dingen. Drie graven en Hatsjepsoet vóór negenen, een lange pauze, Karnak aan het eind van de middag, de Luxor-tempel na donker. Het is een zware dag, maar een samenhangende, en hij eindigt met het beste uur ervan.

Wanneer u moet gaan, en wat de meesten verkeerd doen

November tot en met februari is het aangename seizoen en het volle. Maart en oktober kunnen ook. Juni tot en met augustus is bij daglicht bruut, en juist dan houdt het avondbezoek op een aardig idee te zijn en wordt het het enige verstandige. De ramadan verschuift in het hele land de openingstijden, check dus de data voordat u er een avond omheen plant. Ook de dienstregelingen van de cruiseschepen bundelen de aankomsten: een tempel die om acht uur rustig is, kan tegen tienen vollopen.

De fouten zijn voorspelbaar. Hem behandelen als stop van veertig minuten tussen Karnak en de lunch. Alleen bij daglicht komen. De moskee helemaal missen omdat ze boven de zichtlijn ligt. Opgejaagd worden door de binnenvertrekken, waar het onder Alexander de Grote opnieuw opgerichte barkenheiligdom en de Romeinse schilderingen zijn, omdat de gids alweer teruggaat. En een koets langs de corniche nemen zonder vooraf de prijs af te spreken — een kleinigheid die steevast in ruzie eindigt.

Nog een fout die zelden wordt genoemd: vooraf niets lezen. De Luxor-tempel legt zichzelf minder uit dan zijn formaat doet vermoeden, de bordjes zijn mager, en wat hem bijzonder maakt zijn juist de onderdelen die er gewoon uitzien. Twintig minuten voorbereiding, of één goede gids, is het verschil tussen een verlicht uur dat u bijblijft en een prettige wandeling tussen grote zuilen.