Luxor bezienswaardigheden: beide oevers, goed aangepakt

Luxor bezienswaardigheden: waar u eigenlijk naar kijkt

Het huidige Luxor is een werkende Egyptische stad van hotels, een corniche, een soek en veel verkeer, gebouwd boven op de resten van Thebe, de hoofdstad van Egypte gedurende het grootste deel van het Nieuwe Rijk. De Nijl loopt er dwars doorheen, en die rivier is hier geen decor. Hij is het ordenende feit van de plek, want de oude Egyptenaren bouwden voor de levenden op de oostoever, waar de zon opkomt, en begroeven hun doden op de westoever, waar zij ondergaat. Geen enkel plan voor Luxor wordt begrijpelijk voordat u die tweedeling heeft opgenomen.

Wat er bewaard is gebleven, is bijzonder door de hoeveelheid en niet door één afzonderlijk voorwerp. Op de oostoever staan Karnak, een ommuurd tempeldomein waaraan zo'n dertig farao's over ongeveer tweeduizend jaar hebben doorgebouwd, en de Luxor-tempel midden in de stad, met een nog altijd gebruikte moskee die in de muur hangt. Op de westoever liggen de Vallei der Koningen met ruim zestig in de rots uitgehakte graven, de terrasvormige tempel van Hatsjepsoet in Deir el-Bahari, de Vallei der Koninginnen, Medinet Haboe, het Ramesseum, het arbeidersdorp Deir el-Medina en twee zittende kolossen in een akker. Dat alles ligt binnen ongeveer twintig minuten rijden van elkaar.

De eerlijke samenvatting is dat Luxor u beloont voor schrappen en niet voor volledigheid. Niemand ziet het allemaal goed, en de bezoekers die er vlak vandaan komen, zijn bijna altijd degenen die het toch probeerden. Deze pagina is opgezet als een reeks oordelen: wat uw tijd verdient, in welke volgorde en op welk uur van de dag. In Luxor weegt het uur namelijk zwaarder dan de route.

Oostoever en westoever: de scheiding die uw dagindeling bepaalt

Het station, het vliegveld, het museum en vrijwel elk hotel liggen op de oostoever. De graven en dodentempels liggen op de westoever. Dat betekent dat de westoever een ochtend heen en terug is en geen plek waar u verblijft, en het betekent dat u op elke serieuze bezichtigingsdag minstens één keer de rivier oversteekt.

Oversteken is minder eenvoudig dan een kaart suggereert. De verkeersbrug ligt enkele kilometers ten zuiden van het centrum, dus met de auto kost het twintig tot dertig minuten per richting en verdwijnt er ongemerkt een uur uit uw dag. De lokale veerboot doet er een paar minuten over, kost ongeveer zoveel als een kop koffie en zet u vlak bij de Luxor-tempel af. Dat is de betere keuze voor een avondbezoek, al heeft u aan de overkant dan nog vervoer nodig. Particuliere motorboten varen dezelfde oversteek op afroep, voor meer geld.

Eenmaal op de westoever zijn de afstanden groter dan ze lijken. De Vallei der Koningen, Deir el-Bahari, de Vallei der Koninginnen, Medinet Haboe en de kolossen liggen verspreid over enkele kilometers woestijnrand, zonder schaduw en zonder bruikbaar openbaar vervoer ertussen. U heeft voor die ochtend een auto met chauffeur nodig, hoe u de rivier ook bent overgestoken. Onze pagina over vervoer in Egypte behandelt het bredere plaatje, maar voor de westoever luidt het antwoord simpelweg: een wagen en iemand die rijdt.

Waarom de westoever een ochtend moet zijn, en geen onderhandeling

De graven zijn in de rots uitgehakt en hebben geen luchtstroom. Tegen het midden van de ochtend houden ze de warmte vast van elke groep die er doorheen is gelopen, en het open dal buiten kan op een zomermiddag rond de 40 °C komen. Een gang die om half zeven aangenaam is, is om tien uur echt onplezierig. Dat is het hele argument, en het is een natuurkundig argument en geen kwestie van smaak.

De Vallei der Koningen gaat vroeg open, rond zes uur, en de eerste bussen arriveren vanaf een uur of acht. Die twee uur zijn het verschil tussen een beschilderde gang voor uzelf en schuifelen in een rij. De tempel van Hatsjepsoet heeft hetzelfde probleem in ergere vorm: de kliffen van Deir el-Bahari vormen een natuurlijk amfitheater dat de zon vangt en de luchtbeweging vrijwel volledig blokkeert, zodat u van onderen en van opzij wordt opgewarmd en niet alleen van boven, met bijna geen schaduw op de terrassen.

Karnak en de Luxor-tempel liggen daarentegen open naar de hemel, verdragen laag middaglicht veel beter dan de volle middag en zijn tot in de avond geopend. De vorm van een goede dag in Luxor ligt daarmee vast: westoever vóór negenen, een lange onderbreking door de ergste hitte heen, oostoever van het eind van de middag tot in de avond. Die volgorde omdraaien is de meest gemaakte planningsfout in deze stad.

De dagtocht vanaf de Rode Zee, en waarom die vaak tegenvalt

Veel Nederlandse bezoekers zien Luxor niet vanuit een hotel in Luxor maar vanaf de kust: een georganiseerde transfer heen en terug binnen één dag, ingeboekt vanuit het strandgedeelte van de vakantie. Daar is principieel niets mis mee, maar het botst frontaal met de vorige paragraaf. Een kusttransfer zet u in Luxor af op precies het uur waarop deze pagina u binnen wil houden, en midden op de dag aankomen en op het heetste moment ondergronds gaan is de versie van Luxor die mensen achteraf teleurstellend noemen.

U kunt de vertrektijd van zo'n dag niet verzetten, dus verzet de verwachting. Kies binnen die dag voor twee plekken die u goed ziet in plaats van vier die u langsloopt, reken erop dat de grafgangen warm en vol zijn, en beschouw het als een kennismaking en niet als het afvinken van de westoever. Dat is een eerlijkere omschrijving dan het programma dat erbij wordt verkocht.

De echte oplossing is één of twee nachten in Luxor slapen in plaats van heen en weer rijden. Dat koopt u de twee dingen die een dagtocht per definitie mist: het uur voordat de bussen er zijn, en de avond, wanneer de Luxor-tempel op zijn best is. Als de Rode Zee de rest van uw vakantie vult, verandert die ene extra overnachting uw reis meer dan welke afzonderlijke bezienswaardigheid op deze pagina ook.

De Vallei der Koningen: wat uw kaartje werkelijk dekt

Het gewone toegangsbewijs geeft u toegang tot het terrein en tot drie graven naar keuze uit de graven die die dag open zijn, wat doorgaans neerkomt op een stuk of acht tot tien. De selectie wisselt om conserveringsredenen, dus niemand kan u vooraf een bepaald graf beloven, en elke aanbieder die dat wel doet, gokt. Welke graven open zijn, hangt aangeplakt bij het loket op de parkeerplaats. Ramses IV, Ramses IX, Merenptah en Ramses III zitten er het vaakst bij, en Ramses III is de beste keuze als hij open is: een lange dalende gang met zijkamers vol beschilderde taferelen.

Drie van de beroemde graven vallen buiten dat kaartje en vragen een eigen bewijs. Toetanchamon, Seti I en Ramses V/VI koopt u apart bij hetzelfde loket. Van die drie geeft Ramses V/VI het meest voor uw geld: een breed, licht graf met een astronomisch plafond waarop de hemelgodin Noet is afgebeeld. Seti I is het langste, diepste en mooiste graf van het dal, en de prijs is daarnaar. Toetanchamon is klein, met alleen de grafkamer beschilderd. Zijn mummie ligt er, de schatten staan in het Grand Egyptian Museum buiten Caïro, en een behoorlijk aantal bezoekers komt naar buiten met het gevoel te weinig te hebben gekregen. Wij zetten hier geen prijzen bij, omdat de Egyptische toegangsprijzen regelmatig worden herzien en elk bedrag op deze pagina binnen een jaar onjuist zou zijn.

Drie graven plus één betaald extra graf kost ongeveer tweeënhalf uur. Een klein elektrisch treintje rijdt het laatste stuk vanaf het bezoekerscentrum; lopen duurt een minuut of tien in de volle zon. Het enige tactische dat echt loont: loop de eerste graven voorbij, begin achter in het dal en werk terug. Iedereen doet het omgekeerd, wat u de diepste graven een half uur lang vrijwel voor uzelf geeft. Fotograferen binnen de meeste graven vraagt een apart fotobewijs, de regels over de vraag of een telefoon meetelt zijn meer dan eens veranderd, en het antwoord is dat u het aan het loket vraagt in plaats van het aan te nemen.

De tempel van Hatsjepsoet in Deir el-Bahari

Dit is een dodentempel en geen graf. Hatsjepsoet zelf is begraven achter de bergkam erboven, in de Vallei der Koningen. Wat in Deir el-Bahari staat, is de plek waar haar cultus na haar dood werd onderhouden, en het lijkt op niets anders dat uit het oude Egypte bewaard is gebleven: drie zuilenterrassen die op één as oplopen, verbonden door lange hellingbanen, tegen een halfronde kom van kalksteenklif. De terrassen herhalen de horizontale gelaagdheid van de rots erachter, waardoor het gebouw leest als een verlengstuk van de klif en niet als een object dat ervoor is neergezet.

Een groot deel van wat u ziet, is reconstructie. Poolse en Egyptische teams werken hier al decennia en hebben zuilen opnieuw opgericht en muren uit gevallen blokken herbouwd. Dat is geen gebrek, maar het is goed om te weten voordat u aankomt, want de strakke meetkunde die zo fotogeniek is, is deels in de vorige eeuw in elkaar gezet.

De fout die bijna iedereen maakt, is rechtstreeks de hellingbanen op en weer af lopen. Dat kost twintig minuten en levert u niets op. De inhoud zit op het middelste terras, en die ligt volledig naast de as die u beklimt: de Poent-zuilengang aan de zuidkant, de zuilengang van de goddelijke geboorte aan de noordkant, de kapel van Hathor achter de eerste en de kapel van Anubis achter de tweede. Anubis bewaart een deel van de best bewaarde kleur van het hele terrein. Ga op elk terras naar links en naar rechts en loop beide uiteinden af voordat u verder omhoog gaat. Negentig minuten op die manier is een volstrekt ander bezoek dan negentig minuten hellingbanen fotograferen.

Ga bij opening als u kunt. De tempel is op het oosten gericht, dus de ochtendzon staat vol op de gevel en strijkt scherend over het vlakke reliëf. Laat in de middag heeft de klif de hele kom in schaduw gezet en worden de terrassen vlak en grijs. Vanaf de parkeerplaats rijdt tegen een kleine vergoeding een pendelwagentje naar het voorplein, en op een hete dag is dat een verstandige manier om uw benen voor de hellingbanen te bewaren.

De Memnonkolossen, en de tempel die er niet meer staat

Twee zittende stenen beelden van Amenhotep III staan op de heenweg langs de weg, en vrijwel elke bezoeker ziet ze omdat ze onvermijdelijk zijn en niet omdat het zo gepland was. Dat is prima. Geef ze vijf tot vijftien minuten en bouw er geen ochtend omheen.

Wat ze interessanter maakt dan ze op het eerste gezicht zijn, is wat ontbreekt. Ze vormden de voorpoort van de grootste dodentempel die ooit in Thebe is gebouwd, en overstromingen en latere steenroof hebben daar bijna alles van weggenomen. U kijkt naar de deuropening van een verdwenen gebouw en niet naar een plek op zichzelf. In het veld erachter wordt nog altijd archeologisch gewerkt, en meestal staat er wel iets zichtbaar opnieuw overeind te komen.

Dit is meteen het duidelijkste voorbeeld op de westoever van een algemene regel: wat voor u staat, is doorgaans een fragment van een veel groter geheel, en juist weten wat er verdwenen is, maakt het overblijfsel leesbaar. Niemand heeft een gids nodig om naar twee beelden te kijken. Iedereen heeft er een nodig om te begrijpen waarom ze daar staan.

Medinet Haboe, het Ramesseum en Deir el-Medina

Kunt u in een westoeverochtend nog één tempel kwijt, maak er dan Medinet Haboe van. Er zit nog kleur op de muren, de hoge ommuring geeft bruikbare schaduw en er komen bijna geen groepen, wat na de Vallei der Koningen om negen uur 's ochtends een wezenlijke verbetering van uw ochtend is. Het is de beste toevoeging op deze oever voor het geld, en de meeste standaardprogramma's slaan hem over.

Deir el-Medina is het dorp van de ambachtslieden die de koningsgraven uithakten en beschilderden, en het is de plek voor wie meer geïnteresseerd is in hoe de graven gemaakt zijn dan in wat erop staat. Hun eigen administratie is goed genoeg bewaard dat we hun namen kennen, hun conflicten over de betaling en hun vrije dagen, en hun eigen kleine beschilderde graven liggen hier, met dat van Sennedjem als een van de aangenaamste beschilderde kamers van Luxor. Het Ramesseum, de dodentempel van Ramses II, is de andere kandidaat en is meer ruïne dan gebouw, wat sommige bezoekers goed bevalt en andere verveelt.

De eerlijke grens ligt bij vier. Drie plekken vullen een westoeverochtend, ruwweg vier tot vijf uur inclusief de ritten ertussen. Een vierde maakt er een lange dag van, en bij de vierde tempel zijn de meeste mensen opgehouden met echt kijken. Twee plekken goed gezien verslaat er vier vluchtig bekeken, en die ruil maakt u beter bewust vooraf dan om elf uur in de hitte.

De Vallei der Koninginnen, en of Nefertari het waard is

De Vallei der Koninginnen ligt in een doodlopende woestijnkom aan de andere kant van de bergkam ten opzichte van de Vallei der Koningen, een korte rit naar het zuiden. Er liggen de graven van koninklijke echtgenotes, prinsen en prinsessen, grotendeels uit de Ramessidische tijd. Op het gewone kaartje zijn meestal drie bescheiden graven open, en die zijn goed maar niet uitzonderlijk. Op zichzelf zijn ze een aanvulling op een westoeverdag en geen reden om er een te plannen.

Het graf van Nefertari, QV66, is een heel ander verhaal en heeft een apart kaartje tegen een veel hogere prijs. De kleur is beter bewaard dan waar ook op de westoever en niets in Egypte komt in de buurt. Het bezoek is beperkt tot ongeveer tien minuten. Daarmee is de rekensom compleet: het is duur en het is kort. Is beschilderde decoratie de reden dat u naar Luxor kwam, dan is het het geld waard. Werkt u met een budget de grote plekken af, dan niet, en geeft het graf van Sennedjem in Deir el-Medina u veel meer beschilderde muur voor veel minder.

De toegang tot Nefertari is in het verleden opgeschort geweest, dus behandel het als een besluit dat u ter plaatse in Luxor neemt en niet als een plan dat u maanden vooruit vastlegt. Onze pagina over de Vallei der Koninginnen gaat in op welke andere graven gewoonlijk open zijn en wat er op hun muren staat.

Karnak: de plek die meer tijd kost dan iedereen inplant

Karnak is niet één tempel. Het is een terrein van ongeveer 100 hectare met meerdere afzonderlijke tempeldomeinen, waarvan vrijwel iedereen alleen het domein van Amon-Re ziet, het centrale en veruit grootste. Ongeveer dertig farao's hebben hier over zo'n tweeduizend jaar gebouwd, allemaal met de wens hun naam op de belangrijkste religieuze plek van Egypte te zetten, dus bouwde iedereen naar buiten toe of brak iets af om het groter te herbouwen. Er is geen enkel standpunt van waaruit het geheel opeens klopt. U loopt door een reeks hoven en zalen die eeuwen uit elkaar liggen, en de naden zijn overal zichtbaar.

De grote zuilenzaal is waar mensen voor komen en hij verdient zijn reputatie: een woud van 134 zuilen over ongeveer 5.000 vierkante meter, de hoogste een meter of 21, met hoog boven u sporen van de oorspronkelijke beschildering, daar waar het dak ze ooit beschermde. Zoek naar het blauw en het rood bovenaan de middelste zuilen. Daarachter staan obelisken, waaronder die van Hatsjepsoet van zo'n 29 meter, de hoogste die in Egypte nog overeind staat, een heilig meer, en een ruggengraat van tien pylonen die ouder worden naarmate u naar binnen loopt, zodat u bij elke poort verder terugreist in de tijd.

Twee uur is het realistische minimum en drie is beter. Groepen die aan een cruiseschema vastzitten, krijgen doorgaans een minuut of negentig, en dat dekt de middenas en vrijwel niets aan weerszijden daarvan. Ga laat in de middag als u de keuze heeft: het licht valt dan laag tussen de zuilen door en de meeste bussen zijn terug bij de schepen. Twee kleinigheden verdienen elk twee minuten en worden door bijna iedereen voorbijgelopen: de onvoltooide eerste pyloon, waar nog een massa leemsteen van de bouwhelling staat waarmee het steen omhoog werd gebracht, en het openluchtmuseum bij de ingang, dat een eigen kaartje vraagt, vrijwel altijd leeg is en de herbouwde Rode Kapel van Hatsjepsoet bevat.

De Luxor-tempel, en waarom u die na donker bezoekt

De Luxor-tempel staat midden in de stad achter de corniche, op een kwartier lopen van de meeste hotels op de oostoever. Hij werd zo'n 3.400 jaar geleden begonnen onder Amenhotep III en ongeveer een eeuw later uitgebreid door Ramses II, en na Karnak valt vooral de helderheid op: één as, één richting, geen doolhof. Negentig minuten klopt voor de meeste bezoekers.

Het is de enige grote faraonische plek in Egypte die werkelijk beter is bij avond, en met ruime marge. De verlichting staat laag en schuin, waardoor reliëf dat onder een middagzon grijze ruis is, opeens leesbaar wordt. De zuilen van de grote zuilengang, ongeveer twintig meter hoog, zien er eindelijk uit zoals ze bedoeld waren. Het stadsrumoer valt weg en de drukte slinkt tot een fractie. In de zomer is 's avonds gaan bovendien het verschil tussen een aangenaam uur en echt ongemak.

Het interessantste hier is tegelijk wat reisgroepen eronderdoor lopen zonder het te zien. De moskee van Aboe el-Haggag staat boven op de hof van Ramses, met de deur enkele meters boven de bestrating in de lucht hangend, omdat de tempel eeuwenlang bedolven lag onder het puin van de stad die erboven was gebouwd en de moskee op het toenmalige maaiveld werd neergezet. Toen de hof werd uitgegraven, liet men de moskee staan waar hij stond. Er wordt dagelijks in gebeden, en dat gebeurt al zo'n achthonderd jaar. Dezelfde plattegrond is een faraonische tempel geweest, een Romeins militair hoofdkwartier met een beschilderde ruimte voor de keizercultus, een christelijke kerk en een werkende moskee, en van dat alles zijn sporen te zien.

Twee praktische punten. Hier is geen lichtshow; die staat in Karnak, en de meningen daarover lopen ver genoeg uiteen dat wij hem niet ongezien zouden boeken. En de sluitingstijden schuiven met het seizoen en met de ramadan, dus laat de avondopening ter plaatse bevestigen in plaats van te vertrouwen op een schema dat u online vindt, het onze inbegrepen.

Het Luxor Museum en de sfinxenlaan

Het Luxor Museum ligt op korte loopafstand noordwaarts langs de corniche, kost ongeveer een uur en is klein, goed ingericht, deugdelijk verlicht en schandelijk slecht bezocht. Er staan beelden die onder de Luxor-tempel begraven zijn teruggevonden, en er hangt een herbouwde muur van talatat, de kleine blokken uit de afgebroken tempels van Achnaton die later als vulling in de pylonen van Karnak werden hergebruikt. Het is het logische vervolg op een ochtend Karnak wanneer de hitte u naar binnen heeft gedreven, en de verstandigste invulling van een Luxormiddag die vrijwel niemand inplant.

De geplaveide processieweg tussen Karnak en de Luxor-tempel loopt ongeveer 2,7 kilometer en is afgezet met sfinxen: ramskoppen aan de kant van Karnak, mensenhoofden op het stuk bij Luxor. Hij is in etappes over decennia opgegraven en in 2021 officieel heropend. De hele laan aflopen is minder romantisch dan het klinkt: een verdiepte corridor onder straatniveau, geen schaduw, een paar honderd keer dezelfde sfinx en weinig uitgangen. Vroeg en bij koel weer is het een prima wandeling van ruim onder het uur. In de hitte is het een sleur, en de toegangspunten zijn sinds de heropening veranderd, dus kijk welke poorten open zijn voordat u zich er te voet aan verbindt.

Allebei zijn het activiteiten voor een derde dag en niet voor een eerste. Heeft u twee dagen in Luxor, dan halen ze de selectie geen van beide, en dat is de juiste beslissing.

De ballonvaart bij dageraad: de moeite waard, met kanttekeningen

De ballonvaart bij zonsopgang boven de westoever is een van de weinige luchtactiviteiten in Egypte die zijn prijs waarmaakt. U wordt in het donker opgehaald, er wordt bij het eerste licht opgestegen vanaf een veld op de westoever, en u bent drie kwartier tot een uur in de lucht, afhankelijk van de wind. Wat het het beste laat zien, is de aardrijkskunde die geen enkel bezoek op de grond u geeft: de harde lijn waar het bevloeide groen ophoudt en de woestijn begint, met de kliffen van Thebe boven de hele dodenstad.

Drie kanttekeningen, die aanbieders doorgaans weglaten. Ten eerste gaat u waar de wind u brengt. De piloot bestuurt de hoogte en niet de richting, dus niemand kan u de Vallei der Koningen van bovenaf beloven, en wie u een lijstje monumenten verkoopt, beschrijft een goede ochtend en geen garantie. Ten tweede zijn de manden groot en gedeeld, en is het veld bij de start luidruchtiger en drukker dan de meeste mensen op dat uur verwachten. Ten derde is de vlucht het korte deel van de ochtend: het ophalen, de oversteek, het wachten, de landing en de terugrit na het inzamelen kosten samen aanzienlijk meer tijd dan het uur in de lucht.

Vluchten gaan vaak genoeg door de wind niet door, en daarom is het nuttigste planningsadvies dit: boek de ballon voor uw eerste ochtend in Luxor en niet voor uw laatste. Een annulering levert meestal geld terug op en geen tweede poging, en er is dezelfde dag geen later moment, want de rustige lucht die opstijgen bij het eerste licht eenvoudig maakt, is halverwege de ochtend verdwenen. Neem het bevestigingstelefoontje van de aanbieder de avond ervoor serieus, en belt niemand u de avond tevoren, dan zegt dat iets over hoe de boeking is afgehandeld. Neem dichte schoenen mee, want landingsvelden zijn hobbelig en vaak geploegd, en een fleece tussen het late najaar en het vroege voorjaar, wanneer het voor zonsopgang echt koud is.

Een feloek, de veerboot en de rivier zelf

Een feloek is een kleine zeilboot met een latijnzeil en zonder motor, en u huurt er in Luxor een voor een uur of twee op de rivier. Het is aangenaam en het kost weinig. Het is ook, eerlijk gezegd, beter in Aswan, waar de stroming sterker is, de wind betrouwbaarder en de rivier bezaaid met granieteilanden om omheen te varen. In Luxor is de feloek een prettige invulling van een late middag en geen reden om te komen. Spreek op de kade een prijs en een duur af voordat u aan boord stapt, want ruzie achteraf is het meest voorkomende meningsverschil dat bezoekers hier hebben.

Het goedkoopste goede op het water in Luxor is de openbare veerboot. Hij steekt in een paar minuten over voor ongeveer de prijs van een kop koffie, zit vol mensen die naar hun werk gaan in plaats van toeristen, en zet u vlak bij de Luxor-tempel af. Hem één keer heen en één keer terug nemen geeft u de rivier op ooghoogte en de twee oevers achter elkaar, voor vrijwel niets.

Koetsiers bewerken de corniche stevig en bieden aan u het korte stuk van de hotels naar de tempelpoort te brengen. Het is een aangename manier om aan te komen als het paard er verzorgd uitziet. Spreek de prijs en de route af voordat u instapt, en wees expliciet over de vraag of het bedrag per persoon of voor het rijtuig geldt, want juist die dubbelzinnigheid is waar bijna elke ruzie begint. Lopen gaat meestal sneller.

Dendera en Abydos: de twee dagtochten, en voor wie ze zijn

Ten noorden van Luxor liggen over de weg twee van de best bewaarde tempels van Egypte, en geen enkele nijlcruise komt er langs. Dendera, de tempel van Hathor, ligt iets meer dan een uur rijden en heeft beschilderde plafonds in betere staat dan wat dan ook in Karnak of Luxor. Abydos ligt tegen de drie uur en bevat de tempel van Seti I, algemeen beschouwd als het fijnste reliëf dat in Egypte bewaard is gebleven, met daarbij de koningslijst en het Osireion. De meeste bezoekers van de Nijlvallei komen bij geen van beide. Wie er wel komt, zet ze achteraf vaak boven alles wat hij verder zag.

Samen is het een volle en zware dag, twaalf uur van deur tot deur met een vroege start. De volgorde die werkt, is Abydos eerst: rijd de volle drie uur terwijl u fris bent, neem de zwaardere en gedetailleerdere plek in de ochtend, en stop op de terugweg bij Dendera, waar de hoofdattractie neerkomt op op uw rug liggen en naar een plafond kijken in plaats van fijn reliëf lezen. Dendera alleen is een halve dag als u bij opening vertrekt, en in die vorm gaat het niet concurreren met de rest van uw plannen in Luxor. Neem uw paspoort mee, want controleposten langs de vallei zijn routine en een kopie in het handschoenenvak wordt niet altijd geaccepteerd, en laat uw aanbieder de actuele vergunningssituatie bevestigen in plaats van die aan te nemen.

Wie er niet heen moet: iedereen die voor het eerst komt en drie of vier dagen in Luxor heeft. Karnak, een westoeverochtend, de Luxor-tempel na donker en genoeg speling voor de hitte vullen die tijd, en elk van die drie is voor een eerste bezoek een sterkere invulling van een dag dan zes uur in een auto. Vanaf vijf dagen, of bij een tweede reis naar Egypte, schuiven Dendera en Abydos naar de bovenkant van de lijst. Onze twaalfdaagse reis door Caïro, Luxor en de Nijl is de reis in ons aanbod die de dag naar Dendera en Abydos als landdag vóór het inschepen inbouwt, en dat is de enige manier om ze te zien zonder een boot te bedenken die niet bestaat.

Wat in Luxor uw tijd niet waard is

Concreet zijn helpt meer dan aanmoedigen. De lichtshow van Karnak is gedateerd en verdeelt de meningen, en wij zouden hem niet ongezien boeken. De hele sfinxenlaan aflopen in de hitte is een sleur en geen belevenis. Een vierde tempel vastgeplakt aan een al volle westoeverochtend is geld uitgeven aan iets waar u niet meer goed naar kijkt. En de albastwerkplaats die in goedkope programma's is ingebouwd, is een provisieafspraak in het kostuum van een cultureel bezoek.

Luxor is bovendien een toeristenstad die daarnaar leeft. Verkopers bij de tempelpoorten, koetsiers, feloekschippers en winkeliers die elke afwijzing al kennen die u kunt bedenken. De druk is aanhoudend eerder dan agressief, en hij sloopt mensen rond de derde dag. Grafbewakers tillen soms een koord op, richten een zaklamp op een detail of bieden aan een foto van u te maken op een plek waar u niet hoort te staan, en daar verwachten ze een fooi voor. U mag dat beleefd en eenmalig weigeren, en er volgt niets vervelends. Neem kleine biljetten mee, want wisselgeld is chronisch schaars en met alleen grote coupures aankomen maakt elke transactie lastiger dan nodig.

Eén ding dat juist onderschat wordt in plaats van overschat: niets doen tussen elf en vier. De bezoekers die vlak uit Luxor vertrekken, zijn meestal degenen die dat gat hebben opgevuld. Het is geen verloren tijd, het is de reden dat de rest van de dag werkt.

Hoeveel dagen Luxor vraagt, en twee plannen die werken

Twee volle dagen is het werkbare minimum: één westoeverochtend, één oostoevermiddag en avond, en genoeg speling voor wat u niet had gepland. Drie is het comfortabele getal, en die derde dag koopt u de Vallei der Koninginnen of Deir el-Medina, een uur in het Luxor Museum, en een tempo waarbij u niet efficiënt hoeft te zijn bij veertig graden. Vanaf vier of vijf dagen worden Dendera en Abydos verstandig in plaats van hebberig.

Het tweedaagse plan: dag één steekt u vóór het licht over naar de westoever, de Vallei der Koningen bij opening op het gewone kaartje voor drie graven, Hatsjepsoet als tweede, de kolossen als stop van vijf minuten op de terugweg, en vóór twaalven bent u weer over de rivier. Rusten. Dag twee: Karnak vanaf een uur of vier in de middag, twee tot drie uur, dan eten, dan de Luxor-tempel na donker. Dat is de kern van Luxor, goed gezien en zonder gejaagdheid.

Het driedaagse plan voegt op dag één een ballonvaart bij het eerste licht toe, die vóór de graven past en verder niets aan de ochtend verandert, en geeft dag drie aan Medinet Haboe vroeg, het Luxor Museum door het midden van de dag heen, en een feloek of de veerboot laat in de middag. Eén dag kan, mits u meedogenloos kiest: drie graven en Hatsjepsoet vóór negenen, Karnak om vier uur, en verder niets. Wat niet werkt, is midden op de dag aankomen en op het heetste uur ondergronds gaan.

Cruiseschip of hotel: hoe Luxor verandert met waar u slaapt

Een nijlcruise is een efficiënte manier om Edfu en Kom Ombo te bereiken, die anders lastig te doen zijn, en een slechte manier om Luxor te zien. Schepen liggen aan de oostoever, vaak met verschillende naast elkaar, en Luxor is de eerste of de laatste stop: één samengeperste westoeverochtend in groepsverband, Karnak op een vertrekschema, en de avonden aan boord. Onze vierdaagse cruise van Aswan naar Luxor en onze vijfdaagse cruise van Luxor naar Aswan geven Luxor precies die behandeling, en dat is een eerlijke beschrijving van waar een cruise voor bedoeld is en geen kritiek op deze schepen.

In een hotel slapen geeft u de twee dingen die een schip niet kan geven: het uur voordat de bussen komen, en de avond, wanneer de Luxor-tempel het zien waard is. Daarvoor regelt u zelf uw chauffeur en gids en krijgt u meer verkoopdruk rond de tempelpoorten en de aanlegplaats van de veerboot. Het avondprogramma aan boord overslaan en tien minuten lopen naar een verlichte tempel is de beste beslissing die een cruisepassagier in Luxor kan nemen, en ze kost één toegangsbewijs.

Het gebruikelijke compromis, en wat wij de meeste mensen zouden aanraden, is een korte cruise met aan één of beide uiteinden een of twee nachten aan land in Luxor. Dat levert u het vaargedeelte op plus de plekken die alleen vanaf het water bereikbaar zijn, zonder de dichtste concentratie monumenten van Egypte terug te brengen tot een ochtend met een vertrekhoorn eraan vast. Onze vergelijking van een nijlcruise met een rondreis zet de bredere afweging op een rij.

Wanneer u moet komen, en hoe erg de hitte wordt

November tot en met maart. De dagen zijn warm en de avonden koel, en dat is precies wat u wilt wanneer het grootste deel van uw bezichtiging bestaat uit lopen over open terreinen zonder schaduw. December en januari zijn het drukst en het duurst, en de kerst- en paasweken zijn nog eens erger. Maart en oktober zijn te doen als u vroeg begint. Mei tot en met september is zwaar, en in die maanden gaat de vroege start niet langer over comfort maar over veiligheid: in de zomer komt de temperatuur in de Vallei der Koningen boven de 45 °C, en oververhitting is op de westoever een gewoon probleem in plaats van een zeldzaam.

Reist u toch in de hoogzomer, bouw dan het hele westoeverplan om het uitgangspunt heen dat u vóór het middaguur klaar bent, en accepteer dat het midden van de dag onbruikbaar is. Neem meer water mee dan u denkt nodig te hebben, bedek uw hoofd, en draag iets over uw schouders in plaats van niets. Onze paklijst behandelt de rest.

Eén vaste datum is het vermelden waard, omdat die dit advies omkeert. Op 2 augustus 2027 trekt een totale zonsverduistering over Opper-Egypte, en Luxor ligt zeer dicht bij de centrale lijn en krijgt ruim zes minuten totaliteit. Augustus is hier de heetste en zwaarste maand, precies het tegendeel van het venster dat dit hoofdstuk aanraadt. Is de eclips de reden dat u komt, behandel de tempels dan als iets wat u rond de hitte heen ziet en niet als het doel van de reis.

Naar Luxor komen, en u er verplaatsen

Vanuit Caïro is het ongeveer een uur vliegen of zo'n tien uur met de nachttrein met slaapcabines. Het vliegtuig is voor een korte reis de voor de hand liggende keuze en de trein is een echte belevenis voor wie daarop uit is, al kost hij u hoe dan ook een nacht. Luxor heeft een eigen vliegveld, al is het internationale verkeer daar dun, dus de meeste bezoekers reizen via Caïro. Het is ook het gebruikelijke begin- of eindpunt van nijlcruises, wat betekent dat een flink aantal mensen per schip uit Aswan aankomt zonder hier een vliegveld te zien.

Binnen Luxor is de oostoever beloopbaar: de corniche, de soek, de Luxor-tempel en het museum liggen alle op korte loopafstand van de meeste hotels, en u heeft voor geen van die plekken een auto nodig. De westoever is het tegenovergestelde en vraagt voor de ochtend een auto met chauffeur, te regelen via uw hotel of een lokale organisatie.

Een gids is hier meer waard dan vrijwel overal elders in Egypte, en daar is een specifieke reden voor. Karnak en de graven zijn vrijwel betekenisloos zonder iemand die de muren leest, vertelt in welke eeuw u staat, en u wijst op de uitgewiste en opnieuw ingehakte namen, die het interessantste zijn wat er op de steen te vinden is. Elders in Egypte redt u het zonder. In Luxor is een goede gids het verschil tussen een verzameling grote hete gebouwen en de antieke wereld.

Wat een reis naar Luxor kost, en welke van onze reizen er tijd voor nemen

Onze prijzen hieronder zijn echt, per persoon, in Amerikaanse dollars, en exclusief internationale vluchten. Onze goedkoopste route langs Luxor is de vierdaagse cruise van Aswan naar Luxor vanaf US$840, die op dag drie de westoever doet en Karnak en de Luxor-tempel op de ochtend van ontscheping. De vijfdaagse cruise van Luxor naar Aswan begint bij US$1.095 en doet diezelfde twee Luxordagen aan het begin in plaats van aan het eind. Beide voeren de bezichtigingen uit in een gedeelde groep van ongeveer vijftien personen, en geen van beide bevat binnenlandse vluchten, dus reken uw reis van en naar Opper-Egypte er zelf bij.

Wilt u Luxor met een hotel in plaats van een hut, dan kost de vijfdaagse korte reis Caïro en Luxor US$1.480, inclusief beide binnenlandse vluchten, Gizeh en het Grand Egyptian Museum, en daarna een middag op de westoever en een ochtend op de oostoever van Luxor, met de hele reis onder privébegeleiding. Dat is anderhalve stevige dag in Luxor en het laat geen ruimte voor Dendera, Abydos of een tweede blik op Karnak, en dat zeggen wij liever ronduit dan mooier.

Voor Luxor in een tempo dat er werkelijk bij past, is de twaalfdaagse reis door Caïro, Luxor en de Nijl vanaf US$3.160 de reis in ons aanbod die het werk doet: twee nachten in een hotel in Luxor vóór het inschepen, de Vallei der Koninginnen, Medinet Haboe en het Ramesseum op één dag, Dendera en Abydos op een andere, en Karnak, de Luxor-tempel en de Vallei der Koningen daarna vanaf het schip. Fooien zitten in geen enkele prijs op deze site en worden verwacht, ze zijn niet optioneel. Reken op US$10–15 per persoon per dag voor uw gids en ongeveer US$5 voor de chauffeur, en neem kleine biljetten mee.