Toetanchamon: zijn graf in de Vallei der Koningen en zijn schatten

Wie was Toetanchamon eigenlijk?

Toetanchamon regeerde in de veertiende eeuw voor Christus, aan het einde van de 18e dynastie. Hij was een kind toen hij op de troon kwam en stierf als tiener, na een regering van krap tien jaar. Aan die regering zelf herinnert weinig: geen veldtochten die het rijk vergrootten, geen reusachtige tempelbouw, geen naam die de eeuwen door werd doorgegeven. Zonder de vondst van 1922 was hij een voetnoot in de koningslijsten gebleven, ergens tussen twee bekendere heersers in.

Zijn betekenis zit in het tijdvak eromheen. Hij werd geboren in de nadagen van de religieuze omwenteling van Achnaton, die de oude goden opzijzette voor de zonneschijf Aton en het hof naar een nieuwe hoofdstad in Midden-Egypte verhuisde. Bij zijn geboorte heette hij Toetanchaton. Onder zijn bewind — in de praktijk onder dat van zijn raadslieden, want hij was te jong om zelf te regeren — keerde het hof terug naar Thebe en Memphis, kregen de tempels van Amon hun bezit en hun priesters terug, en veranderde zijn naam mee. Die naamsverandering vat de hele omslag samen in twee lettergrepen.

Latere farao's rekenden hem tot de ketterse koningen van de Amarnatijd en lieten zijn naam uit de officiële koningslijsten weg. Dat vergeten pakte in zijn voordeel uit. Terwijl de grote namen om hem heen al in de oudheid werden leeggeroofd, raakte de ingang van zijn graf bedolven en lag hij ruim drieduizend jaar buiten beeld. De beroemdste farao ter wereld dankt zijn faam dus niet aan wat hij deed, maar aan wat er niet met hem gebeurde.

Waarom juist dit graf de geschiedenis in ging

Howard Carter zocht er zes seizoenen naar, met geld van Lord Carnarvon, in een dal waarvan vrijwel iedereen aannam dat het was uitgeput. In november 1922 kwam onder het puin van oude arbeidershutten een eerste trede tevoorschijn, en daaronder een dichtgemetselde deur met zegels die sinds de oudheid niemand had verbroken. Toen Carter een opening maakte en er met een kaars doorheen keek, vroeg Carnarvon of hij iets zag. Carter antwoordde dat hij wonderlijke dingen zag.

Wat volgde was geen ontdekking maar een ontruiming van bijna tien jaar. Het team beschreef, nummerde, fotografeerde en conserveerde zo'n vijfduizend voorwerpen, stuk voor stuk, tot in de vroege jaren dertig. Die traagheid was toen omstreden en is achteraf de belangrijkste verdienste: van deze ene begrafenis weten we meer dan van alle andere koningsgraven samen, juist omdat niemand haast maakte.

Dat het graf de rooftochten overleefde, heeft niets met eerbied te maken en alles met toeval. Het is klein en haastig afgewerkt, eerder het plan van een hoveling dan van een koning, vermoedelijk omdat de jonge farao onverwacht stierf en er geen koningsgraf klaarlag. Het ligt bovendien laag in het dal. Toen men later hoger in de helling een ander graf uithakte, gleed het puin daarvan over de ingang heen, en daar bovenop kwamen de hutten van de grafarbeiders. In de oudheid is het twee keer opengebroken, maar telkens vluchtig, waarna de berg het opnieuw afsloot.

Het extra ticket: wat het kost en wat er niet bij hoort

Het algemene toegangsticket voor de Vallei der Koningen wordt verkocht in het bezoekerscentrum bij de parkeerplaats. Het geeft u toegang tot het terrein en tot drie graven naar keuze, uit de graven die die dag open zijn. Het graf van Toetanchamon hoort daar niet bij. KV62 vraagt een eigen ticket, verkrijgbaar aan dezelfde kassa, en hetzelfde geldt voor Seti I (KV17) en Ramses V/VI (KV9).

Een prijs noemen we hier niet. De bedragen voor de betaalde graven veranderen vaak. Elk getal uit een ouder artikel is met enige waarschijnlijkheid achterhaald. Vraag het aan de kassa. Eén ding moet u vooraf weten. De tickets hebben daar een vaste prijs, voordringen bestaat niet, en geen enkele aanbieder krijgt u er sneller of goedkoper in. Op een georganiseerde reis koopt degene die bij u is ze in de ochtend.

Koop het extra ticket meteen bij het algemene ticket. Bij de graven zelf staat geen kassa, en teruglopen naar het bezoekerscentrum kost u de beste twintig minuten van de ochtend. Vanaf het bezoekerscentrum brengt een klein elektrisch treintje u het laatste stuk naar de graven; te voet is dat ongeveer tien minuten zonder schaduw. Bij de deur van KV62 knipt een bewaker uw ticket, net als bij elk ander graf.

Wat u in het graf van Toetanchamon werkelijk ziet

Het graf van Toetanchamon is het kleinste van de beroemde graven in de vallei, en alleen de grafkamer is beschilderd. U loopt een kort stuk naar binnen, staat voor een kamer, en dat is het bezoek. Wie uit de Vallei der Koningen de lange, dalende gangen van Seti I of Ramses III in het hoofd heeft, ervaart KV62 als kaal. Velen komen naar buiten met het gevoel voor een eigen ticket te weinig te hebben gekregen.

Wat het heeft, heeft geen enkel ander graf: de mummie van Toetanchamon ligt nog in het graf. Vrijwel alle andere koningsmummies zijn in 2021 naar het Nationaal Museum van de Egyptische Beschaving in Caïro verhuisd, de zijne is gebleven. Dat is de eigenlijke reden om naar binnen te gaan. U staat in de kamer waarin hij werd gevonden, met hem er nog in. Dat is een andere ervaring dan een vitrine, ook al valt er minder te zien.

Verder staat er alleen wat te zwaar was om weg te halen: de grote sarcofaag van kwartsiet, met daarin de buitenste van de drie doodskisten die om elkaar heen pasten. De mummie zelf ligt in een geklimatiseerde vitrine, met alleen het gezicht en de voeten onbedekt. Ook daar loopt de verwachting vaak spaak. Het is geen goudglans maar een klein, donker, broos lichaam, en dat is precies waarom het indruk maakt op wie het weet voordat hij naar binnen gaat.

De wanden van de grafkamer: waar u naar kijkt

De grafkamer is de enige beschilderde ruimte, en ze is klein: vier wanden op een okergele ondergrond, dicht op u. Er is geen lange gang met scènes die zich langzaam ontvouwen, zoals in de grote Ramessidengraven. U staat er middenin en overziet alles in één blik. Juist daarom loont het om te weten waar u naar kijkt, want anders bent u binnen een minuut uitgekeken en hebt u voor die minuut een apart ticket gekocht.

Op de noordwand staat de scène waar egyptologen het meeste over te zeggen hebben. Toetanchamon is er als Osiris afgebeeld, en de man die het mondopeningsritueel aan hem voltrekt, met een luipaardvel om de schouders, is zijn opvolger Ay. Dat een opvolger zichzelf in vol ornaat op de grafwand van zijn voorganger laat zetten, is ongebruikelijk. Het leest als een troonaanspraak, in verf vastgelegd op het moment dat die aanspraak nog bewezen moest worden.

De westwand draagt het begin van het Amdoeat, het boek over de twaalf nachtelijke uren van de zonnereis: twaalf bavianen in vakken, één voor elk uur. Op de zuidwand wordt de koning door Hathor ontvangen. En dan is er iets wat u sowieso opvalt: bruine vlekken, overal op het gele vlak. Het is een microbiologische aanslag, en hij is al te zien op de foto's die Carters team in de jaren twintig maakte. De vlekken zijn dus ouder dan het toerisme, hoe graag men ze daar ook aan wijt.

Een meerjarig conserveringsproject, in 2019 afgerond, heeft de schilderingen gestabiliseerd, de lucht- en stofhuishouding aangepakt en een looppad met afscheiding aangelegd. Dat verklaart meteen waarom u niet dicht bij de wand mag komen en waarom er maar een beperkt aantal mensen tegelijk binnen is. Het is een graf in behandeling, geen zaal.

De schatten zijn niet hier

Dit is het punt waarop de meeste verwachtingen kantelen. Het masker, het goud, de schrijnen, de strijdwagens — niets daarvan is in het graf. De volledige vondst, zo'n vijfduizend objecten, staat in het Grote Egyptische Museum bij Gizeh. Daar wordt hij voor het eerst weer bij elkaar getoond sinds het team van Carter het graf tussen 1922 en de vroege jaren 1930 leeghaalde.

Het museum is daarom niet het alternatief voor het graf van Toetanchamon, maar de andere helft ervan. Daar krijgt u de bedden, het linnen en de wandelstokken naast het goud, en precies dat is de waarde: het geheel zegt veel meer over de begrafenis dan het masker alleen. Wie beide ziet, begrijpt KV62 met terugwerkende kracht. Wie alleen het graf ziet, ziet een kleine beschilderde kamer.

Stem uw planning daarop af. Het ligt aan de woestijnrand bij Gizeh, zo'n twee kilometer van de piramides. Drie uur is daar de ondergrens voor een eerste bezoek, want de Toetanchamon-zalen liggen aan het einde van de route, niet aan het begin. De toegang loopt normaal gesproken via tijdsloten die vooraf online worden geboekt, en in het hoogseizoen zijn die snel weg.

Wat er uit dit graf tevoorschijn kwam

De opbouw van de uitrusting is die van een doos in een doos. De stenen sarcofaag stond in vier vergulde houten schrijnen die als omhulsels om elkaar heen pasten en de grafkamer vrijwel geheel vulden; bij de opening was er nauwelijks ruimte om eromheen te lopen. In de sarcofaag zaten drie doodskisten in elkaar, de binnenste van massief goud, en op het hoofd van de mummie lag het masker dat inmiddels het gezicht van het oude Egypte is geworden.

Het goud maakte de vondst wereldnieuws, maar het is niet de reden dat ze wetenschappelijk zo zwaar weegt. Dat zijn de gewone dingen. Bedden, stoelen en kisten, opgevouwen linnen, sandalen, wandelstokken, spelborden, muziekinstrumenten, potten met voedsel en wijn, uit elkaar gehaalde strijdwagens die in de gang lagen opgestapeld. Alles wat een koning meekreeg, lag er nog, grotendeels in de volgorde waarin het was neergezet.

Daar komt bij dat Toetanchamon geen rijke koning was. Zijn regering was kort en zijn begrafenis haastig. Wat u in Gizeh ziet, is dus de bescheiden uitvoering van het genre, niet de rijkste. Wie dat beseft, kijkt met andere ogen naar de lege graven van Seti I of Ramses III in dezelfde vallei: die waren, voordat de rovers kwamen, een veelvoud hiervan.

Voor wie het graf van Toetanchamon de moeite loont

Hebt u het museum in Gizeh al gezien of gaat u het nog zien, dan loont het. Het graf sluit dan een verhaal af dat elders is begonnen. De kleine kamer stoort niet meer, omdat u weet wat er ooit in stond. Hetzelfde geldt als de naam de reden van uw reis is — dan rijdt u niet naar de westoever om juist dit graf over te slaan.

Bent u daarentegen voor het eerst in de vallei, met een beperkt aantal uren en een beperkt budget voor extra tickets, dan zijn er betere aankopen. Ramses V/VI (KV9) geeft van de betaalde graven het meest voor uw geld. Het is een ruim, licht graf met een astronomisch plafond waarop de hemelgodin Noet te zien is. Seti I (KV17) is het langste en diepste van de vallei en het mooiste, en navenant duur. Beide tonen u meer beschilderd oppervlak dan KV62.

Het ene betaalde extra dat we zonder voorbehoud aanraden, ligt hier niet eens. Het is het graf van Nefertari in de Vallei der Koninginnen, op zo'n tien autominuten, met eigen entree en een eigen extra ticket. De kleur is er beter bewaard dan al het andere op de westoever. Het bezoek is in de praktijk beperkt tot ongeveer tien minuten, en het is duur. Als beschilderde decoratie de reden is waarom u naar Luxor bent gekomen, is het het geld waard.

Het replicagraf en het huis van Howard Carter

Bij de ingang van de vallei staat een kopie van de grafkamer op ware grootte, gemaakt aan de hand van scans van de originele wanden en bedoeld om de druk op KV62 te verlichten. Voor wie vooral in de beschildering geïnteresseerd is en minder in de plek zelf, is dat objectief het betere bezoek: u komt dichter bij de wand, het licht is er goed, en niemand schuift achter u aan. Het verschil is dat u weet dat het niet echt is, en voor de meesten weegt dat zwaarder dan de kwaliteit van het kijken.

Ernaast staat het huis waarin Carter tijdens de opgravingscampagnes woonde, een gepleisterd koepelgebouw met zijn werkkamer en donkere kamer. Het is een klein museum geworden en kost een kwartier. Beide plekken hebben eigen openingstijden en eigen toegangsregels, en beide zijn met enige regelmaat dicht. Vraag het na bij het bezoekerscentrum in plaats van erop te rekenen, en plan er geen ochtend omheen.

Fotograferen: eigen regels, die veranderen

In de meeste graven mag u fotograferen, met een fototicket dat bij de ingang wordt gekocht. Vraag aan de kassa of uw telefoon eronder valt of alleen camera's. Geen flits, geen statieven, niets tegen muren of glas laten leunen.

Bij Toetanchamon, Seti I en Nefertari gelden aparte regels: daar was fotograferen tijdelijk helemaal verboden of vroeg het een eigen vergunning. Vertrouw niet op wat een blog vorig jaar schreef. De regels zijn meer dan eens veranderd, en het personeel handhaaft de regel die op dat moment geldt. Hetzelfde geldt voor de Toetanchamon-zalen in het museum. Ook daar waren de regels strenger dan in de rest van het gebouw.

Reken er in KV62 hoe dan ook niet op dat u er een goede foto uit haalt. De ruimte is klein en donker, u staat achter een afscheiding, en flitsen mag nergens. Dat is geen verlies. De foto die u van uw reis bijhoudt, wordt toch die van het masker in Gizeh, en die staat al in elk boek.

Wanneer u moet gaan

Vroeg. Het terrein opent rond 6 uur, en de eerste reisgroepen arriveren vanaf ongeveer 8 uur. De graven zijn in rots uitgehakt, zonder luchtstroom. Binnen is het heter en benauwder dan in de open vallei, die op een zomermiddag zelf zo'n 40 graden haalt. Een rondgang die om half zeven aangenaam is, is om tien uur onaangenaam.

Voor de volgorde geldt dezelfde truc als in de hele vallei: loop de eerste graven voorbij, begin achterin en werk terug. Drie graven plus één betaald extra duren ongeveer tweeënhalf uur. De meesten combineren de ochtend met de Hatsjepsoet-tempel en een derde plek. Tegen de lunch zijn ze terug. Vanaf de hotels op de oostoever is het 30 tot 45 minuten met de auto, over de brug ten zuiden van de stad.

Ook het seizoen telt mee. November tot en met februari is de aangename periode op de westoever, met warme dagen en koele ochtenden. Maart en oktober zijn te doen als u vroeg begint en voor de late ochtend klaar bent. Mei tot en met september is zwaar: het open dal komt 's middags boven de 40 graden, en de gesloten graven zijn nog heter. In de zomer gaat vroeg opstaan dus niet meer over drukte, maar over uzelf niet ziek maken.

Hoe u het graf en de schatten in één reis combineert

Het graf ligt in Luxor, het museum bij Gizeh, en dat is geen uitstapje maar een binnenlandse verplaatsing. De vlucht tussen Caïro en Luxor duurt ongeveer een uur en gaat meerdere keren per dag. De nachttrein is het alternatief: langzamer, eenvoudiger, en hij bespaart u een hotelnacht. Over de weg is het bijna een volle dag rijden, en dat is het zelden waard.

De gangbare volgorde begint in Caïro. U doet het plateau van Gizeh en het museum aan het begin van de reis, vliegt daarna naar Luxor of Aswan, en ziet de graven met de objecten nog vers in het hoofd. Wie een nijlcruise vaart, houdt die volgorde vanzelf aan. Andersom werkt ook, en heeft één voordeel: het museum sluit de reis af en geeft antwoord op alles wat u in de vallei hebt gezien. Kies wat uw vluchten toelaten en maak er geen principekwestie van.

Wat u niet moet doen, is beide in één dag proberen. Dat komt vaker voor dan u denkt, meestal bij reizigers die vanaf de Rode Zee een dagtrip naar Luxor boeken en dan ook nog Caïro willen aantikken. Op papier past het, in de praktijk zit u een dag in vervoermiddelen en ziet u van beide plekken niets. Trek voor de westoever een ochtend uit en voor het museum een halve dag, en zet er niets strak achteraan.

De vervloeking van Toetanchamon

Lord Carnarvon stierf in het voorjaar van 1923 in Caïro, enkele maanden na de opening van het graf, aan een ontstoken muggenbeet. De pers had het verhaal binnen een dag rond: de farao wreekte zich. Er staat in KV62 geen vervloeking, niet op een deur, niet op een schrijn en niet in een enkele inscriptie. Het verhaal is verzonnen door kranten die na het wereldnieuws van 1922 iets nodig hadden om mee door te gaan.

De cijfers helpen ook niet. De meeste mensen die bij de opening aanwezig waren, leefden nog tientallen jaren door, en Carter zelf stierf pas in 1939, ruim zestien jaar later. Onderzoek naar de sterfteleeftijden van de betrokkenen vond geen verschil met hun tijdgenoten. Aardig om te kennen, dus, en aardig om van uw gids te horen. Maar u hoeft er bij de ingang niets voor te doen of te laten.

Moet u vooraf boeken?

Nee. Alle tickets voor de Vallei der Koningen worden op de dag zelf ter plaatse verkocht, en uitverkocht is het nooit. Het risico is niet de beschikbaarheid, maar sluiting: afzonderlijke graven gaan zonder aankondiging dicht voor conserveringswerk, soms maandenlang.

Is KV62 de reden van uw bezoek, controleer dan een paar dagen vooraf de stand van zaken. Anders hoort u aan de kassa dat het op uw datum dicht is. Voor het Grote Egyptische Museum geldt het omgekeerde. Daar loopt de toegang via tijdsloten die vooraf online worden geboekt. Dat regelt u voor vertrek, niet op de ochtend zelf.

Wat bezoekers het vaakst verkeerd doen

Ze kopen het extra ticket zonder te weten wat erachter zit. Dat is de grootste bron van teleurstelling op de hele westoever: de duurste naam op het bord blijkt de kleinste kamer. Wie vooraf weet dat hij voor een mummie en vier wanden betaalt en niet voor goud, komt er tevreden uit. Wie het masker verwacht, niet. Hetzelfde ticket, een heel ander bezoek.

De tweede fout is te laat aankomen, waardoor de hitte en de bussen de ochtend bepalen in plaats van u. De derde is de drie keuzes van het standaardticket besteden aan bekende namen zonder naar de staat van de graven te vragen; het best bewaarde graf van die dag is vaak van een koning van wie u nooit hebt gehoord. En de vierde is het museum en het graf als concurrenten zien. Ze vertellen samen één verhaal, en apart geen van beide helemaal.