De Memnonkolossen: een stop van een kwartier op de westoever

Wat zijn de Memnonkolossen precies?

Twee zittende figuren van Amenhotep III, gehouwen uit kwartsiet en naar het oosten gericht, naar de Nijl. Elk is zo'n 18 meter hoog, met de stenen sokkels eronder nog hoger, en beide zijn zo verweerd dat de gezichten grotendeels verdwenen zijn. Kleinere figuren naast de benen stellen de moeder van de koning en zijn vrouw, koningin Teje, voor; in de zijkanten van de tronen is Nijlsymboliek uitgesneden.

De naam is een Griekse vergissing. Bezoekers uit de klassieke wereld identificeerden de beelden met Memnon, een mythische koning die Achilles voor Troje doodde, en die benaming hield tweeduizend jaar stand. Met hem hebben de beelden niets te maken. Ze zijn Egyptisch en faraonisch, gemaakt voor een koning uit de 18e dynastie die zo'n 3.400 jaar geleden regeerde, toen Egypte op zijn welvarendst was en het minst werd bedreigd.

Twee details zijn het waard om mee te nemen naar de wegberm. De figuren zitten, met de handen vlak op de knieën, in de formele houding die de Egyptische beeldhouwkunst gebruikte voor een koning die offers ontvangt — precies de rol die ze bij de tempelpoort vervulden. En elk beeld is uit één blok steen gehouwen in plaats van uit losse blokken opgebouwd. Dat laatste maakt de onderneming pas werkelijk opmerkelijk: het hakwerk was nooit het probleem, het vervoer wel.

Wie was Amenhotep III, en waarom bouwen op deze schaal?

Amenhotep III regeerde bijna vier decennia, midden in de 18e dynastie, en hij erfde een rijk waarvoor zijn voorgangers het vechten al hadden gedaan. Egypte beheerste de handelsroutes noordwaarts naar de Levant en zuidwaarts naar Nubië, schatting kwam binnen in plaats van dat ze moest worden afgedwongen, en zijn regering is een van de weinige uit de Egyptische geschiedenis waarin nauwelijks oorlog is opgetekend. Geld dus, en tijd om het uit te geven.

Hij gaf het uit aan bouwen. Een groot deel van de Luxor-tempel op de oostoever is van hem, de derde pyloon in Karnak is van hem, en op de westoever legde hij een paleiscomplex aan met een gegraven haven die vandaag nog als een laagte in het land te herkennen is. Zijn vrouw Teje staat in de officiële kunst naast hem afgebeeld op een schaal die Egyptische koninginnen zelden kregen. Vandaar dat ze bij zijn been op de kolossen staat en niet is weggelaten.

Zijn zoon gooide het roer volledig om. De volgende regering was die van Achnaton, met de verhuizing naar een nieuwe hoofdstad en de verheffing van één zonneschijf boven de oude goden, en daarna volgde de korte regering van Toetanchamon. Die opeenvolging is goed om langs de weg in gedachten te houden: de beelden voor u zijn besteld op het hoogtepunt van de dynastie, één generatie voor het meest ontwrichte hoofdstuk van de Egyptische godsdienstgeschiedenis.

Hoe maakte en verplaatste men beelden van dit formaat?

Kwartsiet is het lastige deel van het verhaal. Het is een zeer harde zandsteen, harder dan het kalksteen en de zachtere zandsteensoorten waarmee Egyptische bouwers gewoonlijk werkten, en het vergeeft geen fouten: erop losbeitelen gaat niet, u schuurt en beukt het in vorm. Toch werd het gekozen, omdat het polijstbaar is en omdat de kleur zonnesymboliek droeg die paste bij een koning die zich steeds nadrukkelijker in zonnetermen liet afbeelden.

Als herkomst worden meestal de kwartsietgroeven bij het huidige Caïro genoemd, enkele honderden kilometers stroomafwaarts van de plek waar de blokken uiteindelijk belandden. Egyptologen twisten al meer dan een eeuw over de manier waarop ze naar het zuiden zijn gebracht, en dat debat is niet beslecht. Vervoer over de rivier is het voor de hand liggende antwoord en tegelijk het ongemakkelijke, want het gaat om honderden tonnen per blok en de reis gaat tegen de stroom in. Sleeptransport over land, over een geprepareerd tracé, is als alternatief voorgesteld. Sluitend bewijs heeft niemand geleverd.

Wat het ook is geweest, de prestatie zit in de organisatie en niet in het beeldhouwwerk. Twee massa's harde steen van dit formaat van de groeve naar de rivier krijgen, stroomopwaarts of over land de lengte van het land door, dan van het water af, de overstromingsvlakte over en rechtop op voorbereide funderingen: dat is minstens zozeer een bestuurlijke als een technische prestatie. Er was een staat voor nodig die jarenlang grote aantallen mensen kon voeden en aansturen. Dat is de boodschap waarvoor de beelden zijn neergezet, en die komt nog altijd aan.

Waar diende een dodentempel eigenlijk voor?

Niet als graf. Dat is het nuttigste onderscheid op de hele westoever, en het geldt net zo goed voor de terrassen van Hatsjepsoet in Deir el-Bahari. Koningen werden begraven in rotsgraven, verborgen in de dalen achter de bergwand. Hun tempels stonden in de open vlakte, kilometers verderop, en hadden een volstrekt andere taak.

Die taak was het onderhoud van de koningscultus. De Egyptenaren noemden zulke gebouwen huizen van miljoenen jaren, en het waren bemenste instellingen met priesters, offers, landerijen, voorraden en inkomsten, bedoeld om een dode koning voor onbepaalde tijd aanwezig te houden onder de goden. Een tempel als deze was geen monument om naar te kijken. Het was een lopend bedrijf met een loonlijst, en het draaide zolang de schenking het volhield.

Daarom is de ruïne achter de kolossen niet zomaar een ingestort gebouw. Toen de vloed de fundering ondermijnde en latere koningen de steen weghaalden, kwam er een einde aan een instelling: de offers hielden op, het personeel vertrok, en de cultus van Amenhotep III als levende aanwezigheid op de westoever was voorbij, eeuwen voordat de Grieken arriveerden om zijn poortbeelden de verkeerde naam te geven.

Waarom zijn twee beelden zo belangrijk?

Vanwege wat erachter stond. De kolossen waren de poortfiguren van de dodentempel van Amenhotep III, naar de meeste maatstaven het grootste tempelcomplex dat ooit in Egypte is gebouwd, in grondoppervlak groter dan Karnak. Het had een opeenvolging van pylonen, hoven en beeldenlanen en een open zonnehof, en dat alles stond in de overstromingsvlakte in plaats van op hogere grond.

Die ligging werd zijn ondergang. De jaarlijkse Nijlvloed spoelde de funderingen uit, een aardbeving die doorgaans rond 1200 v.Chr. wordt gedateerd liet het meeste van de rest instorten, en latere farao's braken de ruïnes af als bouwmateriaal. Binnen enkele eeuwen stond er vrijwel niets meer, behalve de twee wachters bij de voorpoort. Als u naar de beelden kijkt, kijkt u naar een deur naar een verdwenen gebouw — en dat is een interessantere gedachte dan de beelden zelf.

Wat gebeurt er op het veld erachter?

Een opgravings- en conserveringsproject werkt al jaren op het tempelterrein, en het heeft veranderd wat er te zien is. Archeologen hebben meer kolossale beelden weer opgericht, waaronder staande figuren van de koning en sfinxen, honderden beelden van de leeuwenkoppige godin Sechmet geborgen en fragmenten op het open veld achter het paar aan de weg opnieuw opgesteld.

Veel daarvan ziet u vanaf de weg en vanaf het hek, zonder iets te betalen. Of u het opgravingsterrein op mag en wat dat kost, verandert met de voortgang van het werk. Vraag het op de dag zelf aan uw chauffeur of gids, in plaats van iets te geloven wat u online leest — ook hier. Als er een deel open is, wordt de stop van vijf minuten er misschien een van twintig, en dat is de betere helft van het bezoek.

De Sechmet-beelden, en wat ze hier deden

Sechmet is de leeuwenkoppige godin, meestal zittend of staand afgebeeld met een zonneschijf op haar kop. Zij was de gevaarlijke: verbonden met pest, verzengende hitte en het geweld van de zon, en juist daarom ook met genezing, want de macht die een plaag stuurt, is de macht die haar kan terugnemen. Beelden van haar staan in musea over de hele wereld, en een groot deel daarvan kwam hier uit de grond, of uit het tempeldomein van de godin Moet aan de overkant van de rivier.

Wat ze bijzonder maakt, is het aantal. Amenhotep III bestelde ze in hoeveelheden zonder weerga in de Egyptische beeldhouwkunst, en de meest herhaalde verklaring luidt dat ze samen een litanie in steen vormden: een vast programma van beelden, één voor elke dag van het jaar, zodat de godin onafgebroken werd aangesproken in plaats van alleen op feestdagen. Dat is een overtuigende theorie en geen bewezen feit, en dat hoort erbij gezegd.

Voor een bezoeker zijn ze het duidelijkste overblijfsel van hoe deze tempel eruitzag toen hij nog werkte. Een veld met zittende leeuwinnen van zwart graniet, in rijen opgesteld, ordent de ruimte op een manier die geen plattegrond kan overbrengen. Is het opgravingsterrein op uw dag open en heeft u binnen het hek tijd voor één ding, kijk dan hiernaar.

Zongen de beelden echt?

Het noordelijke beeld gaf werkelijk geluid, en de Romeinse wereld reisde ver om het te horen. Nadat een aardbeving, doorgaans gedateerd op 27 v.Chr., het bovendeel van de figuur had gebroken, liet het beeld rond zonsopgang een geluid horen, beschreven als een knappende liersnaar, als een aangeslagen toon, als gekreun. De meest waarschijnlijke oorzaak is banaal: vocht dat 's nachts in de gescheurde steen opgesloten raakte en verdampte zodra de zon erop viel, waarbij lucht door de scheuren werd geperst. Antieke sceptici vermoedden priesters met een hamer, en niemand kan vandaag het tegendeel bewijzen.

Grieken en Romeinen lazen het geluid als Memnon die zijn moeder, de godin van de dageraad, begroet. Hadrianus kwam in 130 n.Chr. en wachtte erop. Bezoekers krasten hun namen en verzen in de benen en de sokkel, en zo'n honderd van die inscripties zijn bewaard — het bekendste corpus antieke toeristengraffiti. Het beeld werd later gerepareerd, doorgaans toegeschreven aan Septimius Severus aan het eind van de tweede eeuw, waarbij het bovenlijf in lagen zandsteen opnieuw werd opgebouwd. Het geluid hield op en is sindsdien nooit meer geloofwaardig gemeld.

Wie schreef er op de benen, en wat schreven ze?

Romeinse toeristen, grotendeels van het soort dat zich een lange reis voor een geluid kon veroorloven. De inscripties staan in het Grieks en het Latijn, op de benen en de sokkel van het noordelijke beeld, en ze zijn zo formulematig als gastenboeken altijd zijn: een naam, een ambt, een datum en vooral de mededeling dat de schrijver het geluid heeft gehoord. Sommige zijn proza. Sommige zijn poëzie, want wie zo ver was gekomen, wilde meer achterlaten dan zijn initialen.

De meest geciteerde regels zijn van een Griekse edelvrouw uit het reisgezelschap van Hadrianus, die tijdens het keizerlijk bezoek een reeks epigrammen op het beeld liet aanbrengen. Het zijn enkele van de weinige bewaarde gedichten van een bij naam bekende vrouw uit de Romeinse wereld, en dat is ongewoon gezelschap voor een wegberm. De rest komt van Romeinse ambtenaren, soldaten en provinciebestuurders. Samen vormen die teksten een ruwe presentielijst van een toeristische trekpleister van achttien eeuwen geleden.

Daaruit volgen twee dingen. Ten eerste worden de kolossen langer vrijwel onafgebroken bezocht dan de meeste monumenten oud zijn, en dat verklaart mede de staat van de oppervlakken. Ten tweede is de graffiti het zoeken waard, maar het is geen tentoonstelling: de letters zijn ondiep, verweerd, nergens aangeduid en zitten laag. Loop om het noordelijke beeld heen en bekijk de steen onder kniehoogte bij strijklicht. In het eerste uur na zonsopgang is ze beter leesbaar dan op enig ander moment van de dag.

Waarom ziet de steen eruit zoals hij eruitziet?

Drieënhalf duizend jaar stuifzand is het voor de hand liggende antwoord, en het is maar een deel ervan. Het grotere probleem op de westoever is water en zout. Grondwater stijgt door poreuze steen omhoog en neemt opgeloste zouten mee; zodra het water aan het oppervlak verdampt, kristalliseren die zouten en duwen ze de buitenste laag er in schilfers af. Dat proces verloopt traag en stopt nooit, en het neemt het fijnste detail het eerst. Vandaar dat gezichten eerder verdwijnen dan rompen.

De plek ligt bovendien laag. Deze beelden stonden met opzet in de overstromingsvlakte, binnen bereik van de jaarlijkse vloed die de tempel erachter uiteindelijk sloopte, en het omringende land wordt vandaag bewerkt en geïrrigeerd. Landbouwwater in de bodem rond oude monumenten is op de hele westoever van Luxor een erkend conserveringsprobleem, en ook het tempelveld hier moest ertegen worden beschermd.

Zoek ter plekke naar de reparatie. Het bovenlijf van het noordelijke beeld is niet het oorspronkelijke kwartsiet maar bestaat uit lagen zandsteenblokken, aangebracht bij de Romeinse restauratie. Wie dat weet, ziet de overgang vanaf de grond staan: andere steen, andere kleur, ander oppervlak, horizontale lagen waar de rest van de figuur ze niet heeft. Het is het interessantste wat u hier in vijf minuten met eigen ogen kunt vaststellen.

Waar kijkt u in dat kwartier naar?

Begin bij de zijkanten van de tronen in plaats van bij de gezichten, want die zijn weg. Op de flanken van beide zetels staat de standaardvoorstelling van de vereniging van de twee landen: Nijlfiguren die de papyrus van het noorden en de lotus van het zuiden om een centraal teken binden. Het is een politieke uitspraak en geen versiering, en het is het best bewaarde snijwerk op beide beelden.

Dan de kleine figuren bij de benen, waar de meeste mensen langs lopen. Het zijn de moeder van de koning en zijn vrouw Teje, op een fractie van zijn hoogte. Die verhouding is juist het punt: Egyptische kunst gaf mensen een maat naar rang, niet naar wat het oog ziet. Loop daarna om het noordelijke beeld heen voor de Romeinse reparatie en de graffiti, en ga ver genoeg achteruit om beide figuren met de Thebaanse bergen erachter in één blik te vatten.

Draai u ten slotte om. Kijk naar het westen, van de weg af, naar de open grond tussen de beelden en de rotswand. Dat vlakke veld is de plattegrond van de tempel, en de weer opgerichte figuren die erin staan geven u de as. Twee minuten de andere kant op kijken levert deze stop meer op dan welke hoeveelheid tijd aan de voet van de beelden ook.

Hoeveel tijd moet u er werkelijk voor uittrekken?

Een kwartier. Misschien minder. Er is geen binnenkant, geen reliëf om lang te bestuderen, geen schaduw en geen standpunt op welke afstand dan ook dat ze mooier maakt. U stopt langs de weg, loopt ernaartoe, kijkt omhoog, loopt er één keer omheen om de graffiti en de zijreliëfs te vinden, maakt een foto en rijdt door.

Als u dit als doel op zich behandelt, valt het tegen. Als leesteken tussen twee grotere plekken niet. Niemand komt voor de kolossen naar Luxor. Iedereen ziet ze, en wie iets aan de stop overhoudt, heeft vooraf twee minuten besteed aan wat er ooit achter stond.

Hoe past het in de ronde over de westoever?

Heel natuurlijk, want ze liggen aan de belangrijkste toegangsweg. De gebruikelijke westoeverdag voert door de Vallei der Koningen, dan naar de tempel van Hatsjepsoet in Deir el-Bahari, dan naar Medinet Haboe of de Vallei der Koninginnen, met de kolossen op de heen- of terugweg. De meeste chauffeurs stoppen er automatisch, zonder dat erom gevraagd wordt.

De volgorde telt zwaarder dan de stop zelf. Doe de Vallei der Koningen eerst, bij opening, wanneer het er het koelst en het leegst is. Neem de kolossen mee op de terugweg, wanneer u moe bent en vijf minuten de benen strekken welkom is. Andersom komt u in het heetste, drukste deel van de ochtend bij de graven aan en wint u niets.

De oversteek en de rit ernaartoe

Alles op de westoever begint met de rivier oversteken, en de twee manieren zijn niet gelijkwaardig. De verkeersbrug ligt enkele kilometers ten zuiden van het centrum, dus met de auto bent u twintig tot dertig minuten per richting kwijt en verdwijnt er ongemerkt een uur uit uw dag. De lokale veerpont steekt in een paar minuten over voor de prijs van een kop koffie en zet u aan de oostkant bij de Luxor-tempel af. Particuliere motorboten varen dezelfde oversteek op afroep, voor meer geld.

Aan de overkant heeft u hoe dan ook vervoer nodig. De Vallei der Koningen, Deir el-Bahari, Medinet Haboe en de kolossen liggen verspreid over enkele kilometers woestijnrand, zonder schaduw en zonder bruikbaar openbaar vervoer, en de afstanden zijn in het veld langer dan ze op de kaart lijken. Een auto met chauffeur voor de ochtend is de gangbare oplossing, en de kolossen liggen aan de weg ernaartoe. Daarom kosten ze u geen tijd.

Maakt u een nijlcruise, dan is dit grotendeels voor u geregeld: de schepen liggen aan de oostoever, de westoever is een vaste ochtendexcursie en de kolossen horen erbij. Zit u in een hotel, dan regelt u de chauffeur zelf, en de verstandigste instructie is eenvoudig: zeg dat u bij opening in de Vallei der Koningen wilt zijn. De rest van de ronde, deze stop inbegrepen, valt daar vanzelf achter.

Wanneer is het beste moment voor de stop?

Vroeg in de ochtend worden de beelden frontaal belicht, want ze kijken naar het oosten, en het licht op het kwartsiet is in de eerste een à twee uur na zonsopgang werkelijk goed. Dan rijden echter ook de busgroepen langs, dus u ruilt rust in voor licht. Laat in de middag liggen de gezichten in de schaduw met de zon erachter, wat lastiger fotografeert maar veel rustiger is.

In de zomer is dit een hete, onbeschutte wegberm zonder enige schuilplek. Tussen ongeveer mei en september is het middaguur op de westoever een beproeving, en de kolossen bieden niets om naartoe te vluchten. De winter, van november tot en met februari, is het aangename en tegelijk drukste seizoen. Bent u hartje zomer in Luxor, doe dan de hele westoever vroeg en wees aan het eind van de ochtend weer aan de overkant van de rivier.

Wat doen de meeste bezoekers verkeerd?

Drie dingen. Ze verwachten een bezienswaardigheid en vinden een parkeerhaven, wat de plek voor hen bederft voordat ze goed hebben gekeken. Ze negeren het opgravingsveld erachter, dat inmiddels het substantiëlere deel is. En ze laten toe dat de verkopers en kamelendrijvers op de parkeerplaats van een aangename stop een gevecht maken.

Over dat laatste: een beslist, vriendelijk nee werkt, zo vaak herhaald als nodig. Neem niets aan dat u in de hand wordt gedrukt. Stem niet in met een foto met een dier zonder vooraf de prijs volledig af te spreken, en reken er anders op dat er achteraf opnieuw over de prijs wordt onderhandeld. Dat is bij stops langs de weg in heel Egypte normaal en niet specifiek voor deze plek, maar het overkomt mensen op hun eerste ochtend op de westoever.

Is het eigenlijk de moeite waard om te fotograferen?

Ja, en het is een van de makkelijkere Egyptische motieven. De beelden zijn groot en staan vrij tegen open lucht en vlak akkerland, met de Thebaanse bergen erachter. Er zijn geen hekken om omheen te fotograferen en er staat zelden een rij in beeld. Een groothoek van onderaf overdrijft de schaal, en daar draait het bij deze beelden om.

Wat niet werkt, is de close-up. De oppervlakken zijn zwaar geërodeerd, de gezichten zijn weg, en detailopnames lezen als lege steen. Fotografeer het paar samen, of één beeld tegen de bergen, of een persoon bij de sokkel voor de schaal. Berg daarna de camera op. De antieke graffiti zijn het waard om naar te zoeken, maar zonder diep, direct strijklicht komen ze zelden leesbaar op de foto.

Wat staat er nog meer aan deze weg?

Meer dan de meeste programma's toegeven. De tempel van Merenptah ligt pal naast de kolossen, gebouwd door een latere koning die een flink deel van zijn steen uit de ruïne van de buurtempel van Amenhotep III haalde — een nette illustratie van de manier waarop de westoever zichzelf hergebruikte. Verderop staat het Ramesseum, de dodentempel van Ramses II, eerder een ruïne dan een gebouw en juist daardoor rustig.

Medinet Haboe is de plek om toe te voegen als u iets toevoegt. Het is de best bewaarde dodentempel van de westoever, er zit nog kleur op de wanden en de plafonds, de hoge muren geven midden op de dag schaduw, en er komt een fractie van de groepen die Hatsjepsoet krijgt. Deir el-Medina, het dorp waar de mannen woonden die de koningsgraven uithakten, is de andere sterke kandidaat; de kleine beschilderde graven daar horen tot de sympathiekste dingen in Luxor.

Het eerlijke voorbehoud heet hitte en aandacht. Drie locaties vullen een westoeverochtend, vier maken er een lange dag van, en bij de vijfde kijkt vrijwel niemand nog werkelijk. Twee plekken die u goed bekijkt winnen het van vier die u afvinkt, en dat geldt hier sterker dan waar ook in Egypte, omdat de thermometer meebeslist.

Het tempelveld vanuit de lucht

De ballonvaart bij zonsopgang is de enige manier om de indeling te begrijpen zonder plattegrond. Van een paar honderd meter hoogte valt de westoever uiteen in zijn werkelijke geografie: de harde lijn waar het geïrrigeerde groen ophoudt en de woestijn begint, de dodentempels op een rij langs die lijn in de vlakte, en daarachter de rotswand met de graven in de dalen erachter. De kolossen en hun lege veld liggen in die strook, en de vorm van de verdwenen tempel leest van boven veel beter dan vanaf de weg.

Twee eerlijke kanttekeningen, dezelfde die voor de vlucht in het algemeen gelden. De piloot bepaalt de hoogte en niet de richting, dus geen enkele aanbieder kan u beloven dat u op een bepaalde ochtend precies boven een bepaald monument hangt. En vluchten gaan vaak genoeg niet door vanwege wind, dus boek ze liever op uw eerste ochtend in Luxor dan op uw laatste. Allebei zijn het geen redenen om niet te gaan; het zijn wel redenen om uw dag niet op te hangen aan een uitzicht dat niemand kan garanderen.