Egypte met kinderen

Werkt Egypte met kinderen?

Ja, en zelfs beter dan de reputatie van het land doet vermoeden. De piramides zijn absurd groot, de woestijn begint aan het einde van een straat, en kamelen zijn precies zo spannend als een zesjarige hoopt. Op de Nijl komt daarbij dat u een keer uitpakt: geen hotelwissel, geen transfers bij het ochtendgloren met een half slapende peuter, geen ompakken om de andere ochtend.

Wees toch eerlijk over de omstandigheden. Caïro is luid, vol en stoffig. De verkopers rond de piramides zijn vasthoudend en nemen een eerste nee niet aan. Trottoirs zijn ongelijk, waar ze er al zijn. Bij de tempels is nauwelijks schaduw. Niets daarvan maakt Egypte ongeschikt voor kinderen, maar de dag heeft structuur nodig, schaduw en ruimte voor een instorting.

Een gids maakt het grootste verschil, en niet in de eerste plaats vanwege de geschiedenis. Een goede lokale gids regelt de tickets, vangt de verkopers af, weet bij welke ingang het opschiet en merkt op het moment zelf wanneer een kind genoeg heeft. Wij zijn niet het bedrijf ter plaatse in Egypte. Een lokale partner organiseert daar de rondleidingen, en wij vertellen hem vooraf wie er reist.

Het helpt om te weten wat kinderen werkelijk meenemen uit Egypte, en dat is zelden wat de reisgids verwacht. Zij onthouden de omvang van één enkel blok steen, de hitte die van het zand opslaat, een kameel die vlak langs hen loopt, het lawaai, en het moment waarop zij eindelijk mochten rennen. Dynastieën onthouden zij niet. Bouw de dag om dat eerste rijtje heen, dan regelt het tweede zichzelf.

De dagvorm die met kinderen werkt, is de halve dag. Een tempel of een graf in de ochtend, aan het begin van de middag terug, daarna water en verder niets tot het avondeten. Op een landprogramma moet u die vorm zelf afdwingen tegen een volle route in. Aan boord van een schip ontstaat hij vanzelf, want de middag ís de vaart en er valt nergens anders te zijn.

De leeftijd beslist meer dan het programma

Peuters zijn veruit de moeilijkste leeftijd. Zij zullen zich de tempels niet herinneren, hun slaaptijden botsen met de excursies, en aan boord moet de open reling de hele dag in het oog worden gehouden. Baby's zijn daarentegen draagbaar en probleemloos — dat klinkt tegenstrijdig, maar het is de ervaring van veel gezinnen.

Rond vijf of zes beginnen de piramides te werken, omdat kinderen dan kunnen lopen, onthouden en vragen stellen. De basisschoolleeftijd is het ideale bereik: oud genoeg om een tempelcomplex af te lopen, jong genoeg om zich te laten grijpen door beschilderde grafwanden, hiërogliefen en goden met dierenkoppen. Vanaf ongeveer acht redden kinderen zich vaak het best, zeker als zij het oude Egypte op school hebben gehad.

Tieners zijn licht bij het lopen en zwaar bij het enthousiasme. En de wifi op de rivier waar zij op rekenden, is onbetrouwbaar — kaartspellen, boeken en gedownloade films lossen meer avonden op dan elke discussie over schermtijd.

Het echte probleem is zelden één leeftijd, maar het verschil ertussen. Een negenjarige en een tweejarige willen tegengestelde dagen, en op een schip is er geen ruimte om dat verschil kwijt te raken. Twee dingen helpen. Aanvaard vooraf dat één ouder af en toe een bezichtiging overslaat en aan boord blijft; dat is geen mislukte vakantie maar de voorwaarde waaronder de rest ervan werkt. En houd minstens één dag helemaal leeg, want u plant om een slechte dag heen in plaats van te hopen dat hij uitblijft.

Doe thuis een beetje voorwerk. Een kinderboek over het oude Egypte, een film, een paar namen die zij herkennen voordat zij landen: daarmee zijn de tempels geen oude stenen meer maar een verhaal waarin zij al iets weten. Vertel er meteen bij hoe de dagen eruitzien — vroeg op, hitte, wachten en stukken waarin niets gebeurt. Een zware ochtend waarvoor zij gewaarschuwd waren, verdragen kinderen veel beter dan een aangename waarvoor dat niet gold.

De vorm van de reis: hoeveel Caïro, hoeveel Nijl

Voor Caïro zijn twee volle dagen bij de meeste gezinnen het eerlijke antwoord. Drie, als u er een langzame dag tussen wilt. Dat is genoeg voor een ochtend in Gizeh, een ochtend in het museum en een uur op de rivier, met ruimte om een middag te verliezen aan hitte of een instorting. Een vierde dag betaalt zich alleen uit voor Sakkara of een avond op de markt, en Sakkara is opnieuw een lange rit.

Op de Nijl zijn drie of vier nachten minder riskant dan zeven. Kinderen hebben sneller genoeg van tempels dan volwassenen, en vanaf dag vijf wordt hetzelfde dek klein. De reis moet eindigen voordat de kinderen dat doen. Heeft u twee weken, hang er dan nachten aan land aan, geen nachten op het water: een korte cruise plus een paar dagen aan de Rode Zee is de lichtere reis dan een lange cruise met onrustige kinderen.

De volgorde telt. Caïro eerst, dan de Nijl, werkt meestal het best: de grote hoogtepunten komen zolang iedereen fris is, en het schip daarna is rustig en overzichtelijk. Caïro aan het einde is in orde als het uw vluchten eenvoudiger maakt, maar vermoeide kinderen en een luide stad zijn een slechte combinatie. Caïro over beide uiteinden verdelen verspilt een dag aan het reizen zelf.

Tien dagen tot twee weken geeft beide helften lucht. Een gebruikelijke vorm voor een eerste reis is acht dagen: twee nachten Caïro voor Gizeh en het museum, een vlucht naar het zuiden, vier nachten op de rivier en een nacht om naar huis te vliegen. Dat werkt, maar er past geen Abu Simbel en geen kust meer bij, en met kinderen is veertien dagen de comfortabele versie. Hebt u maar een week, schrap dan een bezienswaardigheid — niet de dagen die werkelijk voor de kinderen zijn.

Beslis vroeg in welke richting u vaart, want een cruise eindigt waar hij eindigt. Zuidwaarts komt u aan in Aswan, de rustigste van de twee steden en het juiste uiteinde als u Abu Simbel wilt of een kalme laatste dag. Noordwaarts eindigt u in Luxor, het juiste uiteinde als u doorreist naar Hurghada, ongeveer vier uur over de weg door lege woestijn. Die ene keuze scheelt een gezin al snel een halve tot een hele dag terugreizen.

Van Caïro naar het zuiden: vliegen, niet de nachttrein

Luxor ligt ongeveer een uur vliegen van Caïro en Aswan iets meer. Daarmee is het hele argument gegeven: de twee grote blokken bezienswaardigheden liggen een korte vlucht uit elkaar en geen lange rit. Met kinderen is dat geen luxe maar het verschil tussen een reisdag en een verloren dag.

De nachttrein klinkt romantisch en levert een matige nacht in een kleine coupé, gevolgd door een ochtend waarin niemand iets kan. Volwassenen vangen dat op; kinderen komen gesloopt aan en blijven het. Neem de trein alleen met grotere kinderen die het idee zelf aantrekkelijk vinden, en plan er een reservedag achter in plaats van meteen een tempel.

Twee praktische punten rond de binnenlandse vluchten. Ze worden geregeld verlegd, soms met uren en soms daags tevoren, dus controleer de tijden kort voor de reisdatum en zet er nooit een strakke internationale aansluiting achter. En kijk naar een ticket met verschillende aankomst- en vertrekluchthavens: Caïro in en Luxor uit past bij de klassieke route van piramides naar Nijl, Luxor in en Hurghada uit bij een reis die met strand eindigt. Dat haalt een hele heen-en-terugrit uit het programma.

Caïro: wat werkt en wat u schrapt

Gizeh doet het werk vanzelf. Ga vroeg, loop een stuk, en breng tijd door aan de woestijnrand, waar de bussen dunner worden en er ruimte is om te rennen. De sfinx neemt twintig minuten. Een piramide van binnen bekijken is optioneel: de gang is laag, steil en benauwd, de rij traag, en aan het einde is er weinig te zien behalve een lege kamer. De buitenkant is het punt.

Het Groot Egyptisch Museum is het ene museum dat de meeste kinderen volhouden — groot, modern en gekoeld, met een grote beeldentrap als doel om te beklimmen. Reken op negentig minuten in plaats van een hele ochtend en kies twee of drie zalen uit. Een uur op een feloek verdient zijn plaats eveneens: langzaam, luchtig en stil, het mooist aan het einde van de middag, en zonder rij.

Geschrapt wordt volgens een eenvoudige regel: het verkeer bepaalt uw dag, niet de openingstijden. De stad doorkruisen duurt veel langer dan elke kaart doet vermoeden. Plan twee doelen per dag en behandel dat als bovengrens — drie is de manier waarop een goede dag omslaat. Het islamitische Caïro is 's middags heet, nauw en vol en de aantrekkingskracht vooral architectonisch: vroeg of 's avonds erheen, of overslaan.

Geef de ochtend in Gizeh een vaste vorm en de halve klachtenlijst verdwijnt. Wees er bij opening; dat ene besluit regelt de hitte, de bussen en de verkopers, die pas echt aan het werk gaan als de parkeerplaatsen vollopen. Begin bij het panoramapunt op de hoge woestijnkant, waar alle drie de piramides op één lijn staan met open zand ervoor. Loop daar een paar honderd meter bij de voertuigen vandaan: dit is het deel van de ochtend waarin een kind zich mag bewegen zonder dat iemand oppast, en dat verdient meer tijd dan een foto nodig heeft.

Kom daarna naar de voet. Een piramide beklimmen mag niet, en dat kunt u het beste zeggen voordat iemand het vraagt: het is verboden, er wordt op gehandhaafd, en de blokken liggen op plaatsen los. Wat wel kan, is er vlak voor gaan staan met een hand op de steen, en voor de meeste kinderen is dat het moment dat aankomt. Het plateau meet ruim een kilometer van het ene eind naar het andere en loopt grotendeels omhoog over zand en gebroken rots; reken op drie tot vier uur, draag dichte schoenen in plaats van sandalen, en aanvaard dat u niet alles ziet. Daarna stoppen. Een ochtend in Gizeh gevolgd door een zwembad is een betere dag dan een ochtend in Gizeh gevolgd door wat dan ook.

Twee dingen redden het plateau voor een kind dat de binnenkant van een piramide te eng vond. Rond de grote piramides ligt een veld mastabagraven van ambtenaren en familieleden, in straten uitgezet, en waar er een open is krijgt u gebeeldhouwde en beschilderde wandscènes van landbouw, offers en dagelijks werk, op ooghoogte en dichtbij. Ze zijn laag, donker, koel en kort. Welke open zijn verandert zonder aankondiging, dus vraag het bij de poort in plaats van het vooraf te beloven, neem een zaklamp mee en reken erop dat flitsen verboden is. En bewaar twee feiten voor de rit ernaartoe in plaats van voor de zon aan de voet: de Grote Piramide was bijna vierduizend jaar lang het hoogste bouwwerk op aarde, en zij is het enige van de zeven wereldwonderen van de oudheid dat er nog staat. Onderweg verteld leveren ze bij aankomst betere vragen op.

Kamelen, paarden en de foto met een prijskaartje

Kinderen willen de kameel. Dat is op zichzelf geen probleem; de transactie eromheen is de meest voorkomende manier waarop een goede ochtend zuur wordt. Laat nooit iemand een kind op een dier tillen voordat prijs én duur hardop zijn afgesproken, en weet dat een tarief om er weer af te mogen een ingesleten truc is. Wilt u de foto, regel die dan vooraf via uw gids of chauffeur tegen een vast bedrag, en niet bij de poort.

Kijk naar het dier voordat u beslist. De omstandigheden verschillen en sommige paarden en kamelen verkeren zichtbaar in slechte staat. Een kind dat dat opmerkt, onthoudt het langer dan het ritje, en weglopen kost u niets: het plateau is met goede schoenen en genoeg water volledig te belopen. Quads worden op de parkeerplaats bij het panoramapunt hard verkocht, en daar zetten wij geen klein kind op.

Bespreek het met de kinderen voordat u uitstapt, in gewone woorden: wat u wordt aangereikt is nooit gratis, een sjaal die in een hand wordt gedrukt verandert in een prijs, en het antwoord op alles is nee, dank u, terwijl u doorloopt. Een klein kind dat overal ja op zegt, maakt van het hele gezin een makkelijk doelwit. Gevaarlijk is niets hiervan, en buiten de grote monumenten houdt het volledig op.

Musea, mummies en de verwachting die u vooraf bijstelt

Het Groot Egyptisch Museum ligt zo'n twee kilometer van het plateau en past daarom vanzelf achter een ochtend in Gizeh, met de koeling als eigenlijke aantrekkingskracht midden op de dag. Ga naar binnen met een plan voor negentig minuten: de kolossale Ramses II van rood graniet in de hal, ruim elf meter, dan de grote trap te voet in plaats van met de lift, dan één vooraf gekozen zaal. In de Toetanchamonzalen winnen bij kinderen de strijdwagens, de bedden en de wandelstokken het doorgaans van het goud.

Volwassenen mogen weten dat drie uur voor dit museum het eerlijke minimum is, en dat negentig minuten betekent dat u bewust een fractie ziet. Met kinderen is dat de juiste ruil. Een geforceerde mars naar het verste eind levert moede benen op en geen enkele herinnering. Twee of drie zalen, werkelijk bekeken, is een beter resultaat dan een rondje door het gebouw. In dezelfde zalen staat de zonneboot van Cheops, een cederhouten vaartuig van ruim veertig meter dat zo'n 4.500 jaar geleden naast de Grote Piramide werd begraven en in jaren werk opnieuw is samengesteld. Hij verhuisde in 2021 van het plateau naar het museum en de toegangsregeling is sindsdien meer dan eens veranderd, dus beloof hem niet vooraf aan een kind.

Dan de vraag waar elk gezin tegenaan loopt: waar liggen de mummies? Niet in Gizeh. De koningsmummies gingen in 2021 naar het Nationaal Museum van de Egyptische Beschaving in Fustat, waar ze in een donkere, stille zaal staan die veel bezoekers hoger aanslaan dan de beide andere musea; een uur volstaat. Weeg eerlijk of uw kind dit werkelijk wil of alleen te horen heeft gekregen dat het dat wil. Sommige kinderen noemen het achteraf het beste uur van de reis, andere vinden het naar, en overslaan is geen gebrek. Wat in beide gevallen telt, is de verwachting vroeg bijstellen: een kind dat mummies bij de piramides is beloofd, komt daar teleurgesteld vandaan. Eén koningsmummie bleef wel waar zij lag: die van Toetanchamon, in zijn eigen graf in de Vallei der Koningen.

Het oude Egyptisch Museum aan het Tahrirplein is het museum dat u schrapt. Het is vol, slecht verlicht en dicht opeengepakt, de bordjes zijn oud en soms met de hand geschreven, en beide publiekstrekkers zijn naar de andere twee musea vertrokken. Volwassenen met een werkelijke belangstelling voor egyptologie halen er nog altijd twee goede uren uit. Een gezin met twee dagen Caïro niet.

Waar u in Caïro slaapt, scheelt uren per dag

De ligging van uw hotel verandert een gezinsreis meer dan de sterren ervan, omdat zij bepaalt hoeveel van elke dag in een auto zit. De Gizeh-kant zet u naast het plateau en het Groot Egyptisch Museum, met vanaf sommige daken uitzicht op een piramide, en laat een lange rit over naar de rest van de stad. Zamalek, op het eiland in de rivier, is rustiger en groener en ligt centraal voor de musea en de restaurants. Het centrum is goedkoper, luider en het dichtst bij de middeleeuwse stad. Heliopolis is alleen logisch bij een vroege vlucht.

De getallen maken de keuze concreet. Van Gizeh naar het centrum is het ongeveer 20 kilometer: een half uur vroeg in de ochtend, en op het verkeerde moment bijna twee uur. Het verkeer loopt laat in de ochtend op en opnieuw van halverwege de middag tot in de avond, en de vrijdagochtend is het enige betrouwbaar rustige venster. De luchthaven ligt ongeveer drie kwartier van het centrum en een uur van Gizeh bij normaal verkeer, wat telt wanneer een vroege vlucht aan het ene eind van de reis staat en een moe kind aan het andere. De metro is de uitzondering op al dat rekenwerk, want die heeft geen last van de wegen: goedkoop, met rijtuigen voor vrouwen, en met haltes in het centrum, in Koptisch Caïro en in Gizeh — al niet op het plateau zelf. Kinderen vinden hem bovendien interessanter dan nog een uur in de file.

Met jonge kinderen wint de Gizeh-kant meestal, eenvoudigweg omdat de twee dingen die u zeker doet daar liggen en allebei bij opening het best zijn. Leunt uw plan naar Koptisch en islamitisch Caïro, of wilt u 's avonds ergens heen kunnen lopen, dan is het eiland of het centrum de betere basis. Een zwembad is op deze reis geen luxe maar de tweede helft van de dag: laat schriftelijk bevestigen dat het in uw reismaand open én verwarmd is, want Caïro is in december en januari koel genoeg voor een jas bij zonsopgang. Vraag op dezelfde manier naar gezinskamers: welke indelingen er voor vier personen bestaan, of verbindings- of driepersoonskamers beschikbaar zijn, en wat er voor een klein kind aanwezig is.

Op de Nijl: welke stops met kinderen houdbaar zijn

Kom Ombo is de makkelijkste winst. De tempel staat direct aan de oever, een paar stappen van de aanlegplaats, er is dus geen bus en geen lange weg in de zon. Krokodilreliëfs en het krokodillenmuseum ernaast geven kinderen iets te zien dat niet alweer een rij zuilen is. Naar Edfu gaat het vanaf de aanlegplaats verder, afhankelijk van de dag met de paardenkoets of het busje — veel kinderen vinden de rit leuker dan de tempel aan het einde. Als er koetsen rijden, bekijk dan de paarden voordat u instapt.

Karnak en de Vallei der Koningen zijn met kleine kinderen het zwaarst. Karnak is reusachtig en grotendeels zonder schaduw. De vallei is een hete, stoffige ketel met steile grafingangen en zonder noemenswaardige toegang voor kinderwagens. Beide zijn toch de moeite waard. Ga vroeg. Het standaardticket dekt drie graven, en twee kunnen bij een moe kind genoeg zijn.

Bij de keuze van het schip gaat het om ruimte. Een groter cruiseschip heeft meer dek, meestal een zwembad, een salon voor een winderige middag en andere gezinnen aan boord. Een dahabiya is een klein zeilschip met veel minder passagiers, rustiger en langzamer, meestal zonder andere kinderen en zelden met zwembad — goed voor oudere kinderen die lezen en tekenen, slecht voor een verveelde achtjarige. Vraag schriftelijk na: is er een zwembad, en is het in uw reismaand in gebruik? Welke hutindelingen zijn er voor vier personen, en zijn verbindings- of driepersoonshutten beschikbaar? Ga er niet van uit dat iets er is omdat een foto het liet zien.

Twee dingen over de vallei zijn het weten waard voordat u er met kinderen binnengaat. Gidsen mogen in de graven zelf geen uitleg geven, dus het verhaal valt buiten bij de overkapte panelen en daarna loopt u alleen naar beneden — wat kinderen doorgaans uitstekend bevalt, omdat niemand fluistert dat zij moeten opschieten. En van het bezoekerscentrum naar de graven is het een minuut of tien lopen zonder één plek schaduw; er rijdt een klein elektrisch treintje over hetzelfde stuk, en dat is zijn geld dubbel en dwars waard.

Philae is de stop die kinderen vaker leuk vinden dan wie ook verwacht, en de reden is de boot. De tempel staat op een eiland en u steekt over in een kleine motorboot vanaf een haventje ten zuiden van de oude dam, tien tot vijftien minuten per richting, met de tempel die in de bocht van opzij in beeld komt. Ga vooraan zitten. Voor een kind maakt een korte vaart aan weerskanten van een tempelbezoek er een uitstapje van.

Stel ook bij wat er níét op de rivier ligt. Abu Simbel is op elk programma een aparte excursie vanuit Aswan: zo'n drie uur per richting over de weg, of ongeveer drie kwartier met een lijnvlucht, en een cruise die hem inbegrepen noemt betekent een bus bij dageraad. Dendera en Abydos liggen ten noorden van Luxor en geen standaardschip vaart erheen. En de koningsmummies liggen in Caïro en niet in de graven die u bezoekt, wat voor een kind de meest voorkomende teleurstelling van de hele reis is.

Het dagritme aan boord, en de sluis bij Esna

Cruisedagen hebben een vaste vorm, en het loont die vóór het boeken te kennen. Bezichtigingen liggen meestal vroeg, zolang de lucht koel is. Toch zijn middag- en avondbezoeken even normaal: Philae en de Hoge Dam, de Luxortempel laat op de dag of na donker, Kom Ombo aan het eind van de middag wanneer het schip na de lunch uit Edfu komt. Vraag hoe úw vertrek is ingedeeld in plaats van uit te gaan van een standaard.

De vroege starts zijn de prijs ervan, en een zevenjarige voor de derde keer in een week om zes uur uit bed krijgen is onderhandelen. Vaartijden verschillen per route en per wachttijd bij de sluis, dus de dagindeling kan ter plekke opschuiven. Dektijd is daarbij geen opvulling: buffels op de oever, kinderen die vanuit roeiboten zwaaien, een reiger die voor de boeg opvliegt — dat is het deel dat zij onthouden.

Cruisenachten worden royaal geteld. U gaat rond het midden van de dag aan boord en verlaat het schip na het ontbijt, dus vier nachten zijn eerder drie bruikbare dagen en drie nachten eerder twee. Met kinderen telt die rekensom, omdat de eerste middag en de laatste ochtend grotendeels administratie zijn. Plan voor geen van beide iets ambitieus.

De sluis bij Esna is de enige vertraging waarop niemand kan plannen. Het is één afgesloten kamer die schepen tussen twee waterstanden omhoog of omlaag brengt, er passen maar een paar rompen tegelijk in, en bereikt de vloot haar in hetzelfde venster, dan gaat men om beurten. Het wachten loopt van ongeveer een uur tot een hele avond. Een programma sneuvelt er zelden door, maar een middag kan erin verdwijnen, en op een reis van drie nachten is dat een merkbaar deel. Vertel de kinderen vooraf dat het kan gebeuren, dan is het een deel van de rivier in plaats van een fout.

Afmeren, dekken en wat niemand vooraf vertelt

Schepen krijgen niet elk hun eigen stuk oever. In Luxor, Edfu, Kom Ombo en Aswan liggen ze twee, drie of vier dik, en de ligplaats wordt door de haven toegewezen en niet door uw reisorganisatie. U loopt dus mogelijk door de lobby van twee andere schepen om aan wal te komen, en uw hutraam kan een hele avond tegen een scheepsromp aan kijken. Dat overkomt ook wie een jaar vooruit boekte, en geld schuift niemand naar voren in die rij.

Met kinderen legt u dat beter vooraf uit dan dat u het samen ontdekt. In zwemkleding door de salon van vreemden lopen is voor een volwassene een kleine ongemakkelijkheid en voor een zesjarige een raadsel. Het betekent bovendien dat het uitzicht uit de hut geen betrouwbaar vermaak is, dus verkoop het raam niet als de grote attractie.

Soms vaart een schip helemaal niet. Laag water, een lange rij bij de sluis of een mankement laat het liggen waar het ligt, en de organisatie brengt de groep dan over de weg naar de tempels. Het programma overleeft dat; de vaart niet. Het is ongewoon en het is goed om te weten, want de tempels zijn het gegarandeerde deel van de week en de rivier is dat niet. Loopt u vanaf de aanlegplaats de stad in, in Luxor en Aswan meestal prima, meld dan bij de receptie wanneer u weggaat en terugkomt, en noteer de naam van uw schip en die van de buren aan weerskanten — ligplaatsen verschuiven overdag, en de romp waar u van stapte hoeft niet de romp te zijn waar u terugkomt.

Een nacht aan land aan elk uiteinde van de cruise

De meeste cruises eindigen in Aswan en de meeste passagiers vliegen weg op de ochtend dat het schip voor het laatst aanlegt. Hun Aswan is daarmee een gehaaste stop bij Philae, geklemd tussen ontscheping en luchthaven. Eén hotelnacht aan het eind toevoegen verandert een gezinsreis meer dan bijna elke andere beslissing eraan, en het kost minder dan nog een nacht aan boord.

Wat die nacht met kinderen koopt, is de makkelijke helft van Opper-Egypte. Een uur op een feloek aan het eind van de middag: langzaam, luchtig, stil, zonder boeking en op elke leeftijd bruikbaar, en valt de wind weg dan drijft u, wat met kinderen meestal een voordeel is. Een zwembad midden op de dag. Een avond op de corniche waarop niemand de volgende ochtend om acht uur ergens hoeft te zijn.

Die nacht beslist ook of Abu Simbel zonder ellende kan. Tegen een vaarschema aan geperst betekent het vertrek vóór vier uur in de ochtend. Met een hotelnacht erna wordt het een normale lange dag, of een halve dag als u vliegt. Wees eerlijk of een klein kind eruit haalt wat het kost: het is één tempel aan het eind van een lange reis, een uitstekende ruil voor volwassenen en een slechte voor een zesjarige. Aan de Luxorkant geldt hetzelfde argument voor gezinnen die de westoever echt willen zien. Geen enkele cruise geeft u daar twee volle dagen, want het schip vaart wanneer het vaart. Een nacht of twee in een Luxors hotel vóór het inschepen koopt de Vallei der Koningen bij opening en de Luxortempel na donker — precies de twee versies die met kinderen het best werken.

Eten met een kieskeurig kind

Dit valt bijna altijd mee. Brood, rijst, friet, gegrilde kip, gewone pasta en fruit zijn overal, en hotel- en scheepsbuffetten zijn precies voor dit probleem gebouwd. Scheepskost is veilig en eentonig: internationaal gekookt voor een zaal met gemengde nationaliteiten, dus niets is slecht en weinig is bijzonder. Voor een wantrouwig kind komt dat dicht bij ideaal, want er ligt elke dag hetzelfde en niemand vraagt of het iets wil proeven.

Aan wal is koshari het ene gerecht dat u een aarzelend kind gerust mag voorleggen. Het nationale gerecht bestaat uit rijst, macaroni, linzen en kikkererwten in één kom, met tomatensaus en gebakken uitjes erover, en het is goedkoop, vullend en zo ongeveer het minst bedreigende bord eten dat bestaat. Verder geldt: voer de eetstrijd niet in het buitenland. Een week saai eten schaadt niemand en levert u een rustiger kind op om zeven uur 's ochtends in Karnak.

De regels die er werkelijk toe doen, gaan over water en niet over de kaart. Vers bereide warme gerechten, fruit dat u zelf schilt, flessenwater overal en bij kleine kinderen ook voor het tandenpoetsen. Heeft een kind een echte allergie of een bijzonder dieet, meld dat dan schriftelijk ruim voor het inschepen: een kleine kombuis kan zich erop voorbereiden en kan het niet ter plekke improviseren.

Hitte, stof, magen en reling

Ongeveer oktober tot april is het verstandige venster. Zelfs dan is het middaguur in Gizeh onbeschut en vrijwel zonder schaduw: bij opening beginnen, tegen de middag klaar zijn. De zomer in Luxor en Aswan is extreem en met kleine kinderen simpelweg geen goed idee, voor geen enkele prijs. Hoeden, zonnebrillen en per persoon een hervulbare fles leveren meer op dan zonnebrand alleen, en er wordt over de dag verdeeld nagesmeerd.

Laat de buggy thuis als uw kind een draagzak accepteert. Zand, grind, stoepranden en kapotte bestrating verslaan de meeste wielen, en uiteindelijk draagt u kind en wagen. Moet het per se een buggy zijn, neem dan de goedkope opvouwbare waar u geen spijt van zou hebben. Bij het eten: vers bereide warme gerechten, fruit zelf schillen, flessenwater ook voor het tandenpoetsen, voorzichtig met ijs en rauwe salades. Reken op elke avond een bad.

Aan boord zijn het twee dingen die ouders werkelijk in de hand hebben: de reling en de zon. Loop bij het inschepen het dek af en spreek af waar een klein kind alleen mag komen en waar niet. De reling verschilt van schip tot schip, sommige zwembaden hebben geen afzetting, en een klein kind staat in seconden waar het niet moet staan. Vraag de reisorganisatie of er kinderzwemvesten aan boord zijn, en houd u vanaf de eerste dag aan uw eigen regels.

Kinderen raken sneller oververhit dan volwassenen en merken het later. Zij hebben minder verdampingsoppervlak, zij rennen waar volwassenen lopen, en zij zeggen pas dat zij dorst hebben wanneer zij al ellendig zijn. Neem op elke excursie meer water mee dan verstandig lijkt, en behandel schaduw als iets wat u plant en niet als iets wat u onderweg vindt. Een volwassene komt met slecht humeur een heet uur door; een zevenjarige niet, en de rest van de dag betaalt de rekening.

Pak de dagtas voor de bezienswaardigheden in plaats van voor het hotel: water, per persoon een hoed, zonnebrillen, zonnebrand, kleine biljetten, zakdoekjes en handgel. Toiletten bij de tempels hebben vaak papier noch zeep en er zit doorgaans iemand bij die een klein biljet verwacht. Neem ORS-zakjes mee die u van huis vertrouwt, want u wilt ze om drie uur 's nachts en niet aan een balie. Verder hoeft de reisapotheek niet mee: Egyptische apotheken zijn goed, overal en goedkoop. Zonnebrand is de uitzondering, want de keuze is beperkt en de prijs hoog. En neem lagen mee voor de avond: in december en januari is het dek na zonsondergang fris en gaat het in de Westelijke Woestijn 's nachts richting het vriespunt. Gezinnen pakken voor een heet land in en zitten dan de mooiste uren van de dag binnen.

Wat u vóór het boeken schriftelijk vraagt

Noem de leeftijden bij de aanvraag en niet nadat het programma binnen is. Het hoort te veranderen wie er wordt gestuurd. Een gids die tegen uw kinderen praat in plaats van over hen heen, verandert de hele week: de slechte versie dreunt dynastieën op tegen de volwassenen terwijl de zevenjarige een steen wegschopt, de goede vraagt wat uw dochter denkt dat het reliëf voorstelt en maakt van een saaie muur een puzzel. Egypte licentieert zijn gidsen en de goede hebben een opleiding in egyptologie, maar het gat tussen een vakbekwame gids en een uitstekende gids mét kinderen is enorm, en een organisatie die niet weet dat er kinderen meekomen, kan dat gat niet dichten.

Vraag het programma op schrift en lees het op twee dingen. Winkelbezoeken bij papyrus-, parfum- en albastwerkplaatsen zijn verkoopruimtes met een demonstratie ervoor geplakt, en zij eten precies de uren op waarvoor u gekomen bent; met kinderen zijn ze erger dan tijdverlies, want beleefd in een winkel staan is het enige wat een moe kind niet kan. Zeg ronduit dat u ze niet wilt. Controleer daarnaast welke entreetickets inbegrepen zijn en welke u bij de poort betaalt: de binnenkant van de piramides en de apart geticketde graven vallen er vrijwel altijd buiten.

Autostoeltjes zijn de derde vraag, en die stelt u vooraf. Ze zijn in Egyptische voertuigen niet standaard, en wat er verschijnt hoeft niet te zijn wat u voor ogen had. Wilt u er zeker van zijn, neem dan voor een klein kind uw eigen stoeltje mee. Vraag ook de vertrektijden schriftelijk: met kinderen is het verschil tussen een auto om zeven uur en een auto om negen uur het verschil tussen een goede dag en een hete.

Voor het schip zelf zijn er vijf vragen die meer zeggen dan elke brochure. De datum van de laatste renovatie en wat die omvatte — Egyptische scheepsclassificaties zijn niet vergelijkbaar met hotelsterren, en met kinderen is de airconditioning geen detail. Hoeveel passagiers het schip vervoert en hoe groot de excursiegroepen zijn, want achter één gids door Edfu schuifelen met een kind in de hand is een andere ochtend dan in een kleine groep. Op welk dek de hut ligt. Wat er inbegrepen is: drankjes zijn dat zelden, en flessenwater aan boord kost aanzienlijk meer dan aan wal, wat bij een gezin dat in de hitte behoorlijk drinkt een echte post is. En of fooien voor gids, chauffeur en bemanning in de reissom zitten; aanbieders gaan daar verschillend mee om, en twee offertes die ver uit elkaar lijken te liggen, verschillen soms vooral hierop. Vraag tot slot ronduit of de paardenkoets in Edfu voor een busje kan worden geruild. Dat kan doorgaans, en het is beter in het kantoor geregeld dan bij de aanlegplaats voor de ogen van een kind dat de paarden al heeft gezien.

Eén stap hoort niet bij de reisorganisatie maar bij uzelf: lees vóór het boeken het reisadvies voor Egypte van het ministerie van Buitenlandse Zaken op Nederlandwereldwijd.nl, en wel het gedeelte over uw werkelijke route. Reist u vanuit België, kijk dan bij de FOD Buitenlandse Zaken op diplomatie.belgium.be. Kijk er nog een keer in de week voor vertrek, want die adviezen worden bijgewerkt en deze pagina wordt dat niet. Wat daar staat, telt boven wat u hier leest.

De Rode Zee als tweede helft van de reis

Cultuur eerst, water daarna. Dat is niet alleen een kwestie van smaak: niemand wil vroege ochtenden na een week nietsdoen, en kinderen die verzadigd zijn van tempels halen uit het strand precies wat zij nodig hebben. Dagen aan de kust zijn bovendien de goedkoopste aanvulling die er is — hotelnachten aan de Rode Zee horen bij de voordeligste van het land, en zodra het bezichtigen stopt, betaalt u geen gids en geen vervoer meer.

Hurghada ligt zo'n 300 kilometer van Luxor, ongeveer vier uur over de weg via Safaga en Qena, waardoor de transfer eenvoudig blijft. Marsa Alam ligt verder, maar heeft een eigen luchthaven, zodat u zonder de rit terug naar huis kunt vliegen. Wie dat weet, boekt het ticket anders: heen naar Luxor en terug vanuit Hurghada haalt een hele dag heen-en-weer uit het programma.

Het water bepaalt welke maand hier werkt, en dat is een andere kalender dan die van de tempels. In januari en februari is de zee met ongeveer 22 °C zwembaar maar niet warm, in maart zo'n 23 °C, in april ongeveer 25 °C, in november nog 26 °C en in oktober zo'n 28 °C. Ligt bij uw gezin het zwaartepunt op het strand en snorkelen, dan zijn oktober en november of het late voorjaar de betere helft van het venster; ligt het op de tempels, dan zijn de koele wintermaanden dat, en neemt u een koelere zee op de koop toe.

Wanneer u gaat — en wanneer u nog een jaar wacht

Kerst, oud en nieuw en Pasen liggen in het goede reisvenster en in de Europese schoolvakanties, reken dus op vollere tempels en hogere prijzen. Reis buiten de schoolvakanties als u kunt. Bedenk bovendien dat oktober en april warmer zijn dan hartje winter — plan om het middaguur heen, niet er dwars doorheen.

En de vraag die niemand graag stelt: is dit jaar het juiste? Een peuter die nog twee keer per dag slaapt, zal van Gizeh niet genieten, en u brengt de reis door met organiseren in plaats van met kijken. Twee of drie jaar wachten maakt van dezelfde reis vaak een veel betere. Dat zeggen wij u liever nu dan u een week te verkopen waar u spijt van krijgt.

Stem tot slot de verwachtingen van uw kinderen af. Als uw kind een rondleiding niet volhoudt, worden de tempels een gevecht, met welk vervoermiddel dan ook. En een kind dat mummies beloofd is, komt teleurgesteld uit de graven aan de rivier — de koningsmummies liggen in Caïro.

Binnen dat venster zijn de maanden niet gelijk, en de getallen voor Luxor vertellen het verhaal sneller dan elk advies. Maart rond 29 °C en oktober rond 34 °C zijn warm genoeg om als vakantie te voelen en koel genoeg voor een volle ochtend bij een tempel. Midwinter geeft het beste loopweer en kost daarvoor het meest: Luxor komt in december op zo'n 24 °C, in januari op 23 °C en in februari op 25 °C, terwijl Caïro in januari rond 19 °C blijft. Februari houdt bijna al het weer van januari vast zonder de kersttoeslag, op de week of twee halverwege de maand na waarin het Europese vakantieverkeer de prijzen optilt. November is aangenaam met ongeveer 28 °C, maar de dagen zijn kort, en een programma dat op een lange middag op de westoever rekent, loopt eerder uit het licht dan uit de tempels. April staat rond 35 °C, mei rond 39 °C en juni tot augustus rond 41 °C; dat laatste is met jonge kinderen geen kwestie van prijs maar van hitte-uitputting, en dat zeggen wij liever dan het te verkopen.

Twee dingen verschuiven de kalender nog. De ramadan valt elk jaar ongeveer elf dagen vroeger en raakt vooral de openingstijden en het ritme aan wal, dus kijk waar hij valt voordat u data vastlegt. En de chamsin, een hete zuidenwind, kan vanaf eind maart een dag of twee zand meebrengen; hij houdt zelden een schip tegen, maar hij vlakt het licht af en daarmee de foto's.

Wanneer een cruise de verkeerde keuze is

Sla het schip over als u tijd wilt in plaats van beweging. De westoever van Luxor beloont twee volle dagen en geen enkele cruise geeft u die. Een hotel in Luxor, een hotel in Aswan en een auto ertussen met Edfu en Kom Ombo onderweg dekt dezelfde tempels op uw eigen klok, doorgaans voor minder geld. Met kinderen is het kunnen afblazen van een ochtend zonder iemand om toestemming te vragen veel waard.

Hotels winnen ook in de hoogzomer, wanneer een echt zwembad het wint van een heet dek, en voor iedereen in het gezelschap met beperkte mobiliteit, want loopplanken, de dekken van andere schepen en steile rivieretrappen zijn aan boord niet te vermijden. Zij winnen opnieuw wanneer uw jongste in de leeftijd zit waarin de dag volledig op zijn klok loopt en niet op die van het schip.

En reikt het budget alleen tot een schip waar wij ons eigen gezin niet op zouden zetten, dan is het betere antwoord een kortere reis op een goed schip dan een lange op een slecht schip. Goedkope Egyptereizen worden ter plaatse vaak bijgelegd met winkelstops en extra's die na aankomst hard worden verkocht, en dat is het laatste wat u met een moe kind aan de hand wilt. Voor de meeste gezinnen blijft de cruise niettemin de juiste keuze voor de zuidelijke helft: hij lost het moeilijkste deel van Opper-Egypte op, het verplaatsen tussen de tempels, en hij doet dat 's nachts terwijl iedereen slaapt.